Από το ΟΧΙ στη Βάρκιζα

Λίγες περίοδοι της Ελληνικής ιστορίας είναι τόσο πυκνές σε σημαντικά γεγονότα όσο αυτή που αρχίζει με τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο και τελειώνει με τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Η περίοδος αυτή, μαζί με εκείνη που ακολουθεί έως το τέλος της δεκαετίας του 1940, σημάδεψε με τρόπο σχεδόν μόνιμο την Ελληνική πολιτική, κοινωνική και οικονομική ζωή.

Αυτά τα τέσσερα και κάτι χρόνια άφησαν πίσω τους περίπου 400.000 νεκρούς (με τις πιο συντηρητικές εκτιμήσεις) και μια χώρα με κατεστραμμένο παραγωγικό ιστό και λεηλατημένη οικονομία, σε βαθμό πολύ μεγαλύτερο από κάθε άλλη χώρα της κατεχόμενης Ευρώπης, σύμφωνα με τη Διάσκεψη Επανανορθώσεων που συγκλήθηκε στο Παρίσι το 1950. Ο δείκτης πολεμικών ζημιών της Ελλάδας ήταν μεγαλύτερος ακόμα και από αυτόν της κατεστραμμένης μετά τον πόλεμο Γερμανίας: 170% για την Ελλάδα, 135% για τη Γερμανία, (92% για τη Γαλλία, 20% για τη Μ. Βρετανία). 

Αλλά και στην πολιτική-ιδεολογική σκηνή οι μεταβολές ήταν δραματικές. Όταν η Ελλάδα έμπαινε στον πόλεμο, στην πολιτική σκηνή, ή καλύτερα σε ότι είχε απομείνει από αυτή μετά από 4 χρόνια δικτατορίας του Μεταξά, κυριαρχούσε ακόμα ο απόηχος του Εθνικού Διχασμού. Η διαχωριστική γραμμή ήταν ουσιαστικά μεταξύ βενιζελικών και φιλοβασιλικών και αυτή διατηρήθηκε περίπου μέχρι τον Οκτώβριο του 1943. Όταν η Ελλάδα απελευθερώθηκε η νέα διαχωριστική γραμμή ήταν μεταξύ εθνικοφρόνων και αριστερών, με τους φιλοβασιλικούς να αποτελούν υποσύνολο των εθνικοφρόνων. Πολιτικοί που ποτέ τους δε διακρίθηκαν για τη φιλοβασιλική τους στάση, αλλά ανήκαν στο βενιζελικό και μή κέντρο, όπως οι Γ. Παπανδρέου, Θ. Σοφούλης, Σ. Βενιζέλος και Ν. Πλαστήρας, συντάχθηκαν με την παραδοσιακή φιλοβασιλική δεξιά στον αντικομμουνιστικό αγώνα. Στη μεταπολεμική και μεταμφυλιακή Ελλάδα είναι πολύ εύκολο να αναγνωρίσει κανείς τις διαχωριστικές γραμμές που ισχύουν ακόμα και σήμερα, μετασχηματισμένες στις έννοιες και τα δεδομένα της εποχής, και με την αφαίρεση του παράγοντα της βασιλείας.

Στην πραγματικότητα η Ελλάδα ποτέ δεν κατόρθωσε να ξεπεράσει τα οικονομικά και κοινωνικά τραύματα του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, βοηθούντος βέβαια και του εμφυλίου που ακολούθησε. Τα σημάδια της δεκαετίας του 1940 είναι ακόμη και σήμερα έντονα στην πολιτική, κοινωνική και οικονομική ζωή, ενώ τα τραύματα που άφησε πίσω της αυτή η περίοδος εξακολουθούν να μην έχουν επουλωθεί πλήρως. Δεν είναι τυχαίο πώς ελάχιστοι ιστορικοί τολμούν, ακόμα και σήμερα, να αγγίξουν τα γεγονότα αυτής της εποχής. Τα περισσότερα συγγράμματα προέρχονται από ανθρώπους που έζησαν μέσα στα γεγονότα της και άρα είναι φορείς φυσιολογικής υποκειμενικότητας. Δύσκολη όμως είναι και η απλή συζήτηση των γεγονότων της εποχής, καθώς ακόμα και για τους ανθρώπους που δεν την έζησαν, η πολιτική τους τοποθέτηση παίζει τον πρώτο και κύριο ρόλο. Το ΕΑΜ, για παράδειγμα, είναι είτε το όργανο της κομμουνιστικής συνομωσίας, είτε το μοναδικό αγνό, μαζικό, αντιστασιακό κίνημα. Ο Άρης Βελουχιώτης είναι είτε ψυχοπαθής σφαγέας, είτε η πιο γνήσια μορφή της αντίστασης, ενώ ο Ζέρβας για άλλους είναι μέθυσος συνεργάτης των Γερμανών και για άλλους ο μόνος Έλληνας πατριώτης αντιστασιακός. Δυστυχώς, τις περισσότερες φορές, αυτές οι αφοριστικές ή αγιοποιητικές κρίσεις δε συνοδεύονται από επαρκή γνώση των γεγονότων και των συνθηκών της εποχής, αλλά αποτελούν τις «επιβεβλημένες», από την πολιτική τοποθέτηση του καθενός, θέσεις. Όμως η ιστορία σχεδόν ποτέ δεν είναι τόσο βολικά απλή.

Εξαιτίας αυτών των δεδομένων επελέγη η καταγραφή του χρονολογίου να ξεκινήσει με την ολοκλήρωση πρώτα της περιόδου από το ΟΧΙ έως τη Συμφωνία της Βάρκιζας, και στη συνέχεια αυτής του εμφυλίου που ακολουθεί.

 

Το χρονολόγιο σε μορφή γραφήματος (προσωρινά εκτός λειτουργίας)

timeline_01

 

Πίνακας Χρονολογίου

7-Απρ-1939 Η Ιταλία εισβάλει στην Αλβανία
 Πριν ακόμα την "επίσημη" έναρξη του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, στις 7 Απριλίου 1939, Ιταλικές δυνάμεις καταλαμβάνουν πλήρως την Αλβανία.
23-Αυγ-1939 Σύμφωνο Ribbentrop - Μολότωφ
 1939 pactΣτις 23 Αυγούστου 1939 υπογράφεται στη Μόσχα μεταξύ της Γερμανίας και της Σοβιετικής Ένωσης το σύμφωνο Ribbentrop-Μολότωφ, με το οποίο η κάθε χώρα δεσμευεται να παραμείνει ουδέτερη εάν η αντισυμβαλλόμενη υποστεί επίθεση από τρίτο κράτος. Το σύμφωνο έχει επιπλέον ένα μυστικό πρωτόκολλο με το οποίο οι δύο χώρες χωρίζουν τη Βόρεια και Ανατολική Ευρώπη σε σφαίρες επιρροής. Πρώτο βήμα εφαρμογής του πρωτοκόλλου είναι η διανομή των εδαφών της Πολωνίας, μετά την επικείμενη Γερμανική επίθεση. Με το σύμφωνο αυτό ο Hitler θέλησε να εξασφαλίσει τα νώτα του κατά τη διάρκεια της διαφαινόμενης εκστρατείας εναντίον της Γαλλίας και της Αγγλίας.
1-Σεπ-1939 Έναρξη 2ου Παγκοσμίου Πολέμου
 1939 invasion PolandΤην 1η Σεπτεμβρίου 1939 οι Γερμανικές δυνάμεις εισβάλλουν στην Πολωνία. Η Αγγλία και η Γαλλία κηρύσσουν τον πόλεμο στη Γερμανία σπεύδοντας σε στήριξη της Πολωνίας. Πρόκειται για το μεγαλύτερο και πιο εκτεταμένο γεωγραφικά πόλεμο στην ανθρώπινη ιστορία. Συμμετείχαν τα περισσότερα κράτη του κόσμου, όλες οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής και πολεμικές συγκρούσεις σημειώθηκαν σε όλες τις ηπείρους (συμπεριλαμβάνοντας στις ναυτικές συγκρούσεις στις δυτικές και ανατολικές ακτές της Αμερικής) και σε όλες τις θάλασσες της γης. Οι αριθμοί των θυμάτων είναι τρομακτικοί: στα περίπου 6 χρόνια του πολέμου, περισσότεροι από 70 εκατομμύρια άνθρωποι θα χάσουν τη ζωή τους εκ των οποίων τα 49 εκατομμύρια είναι άμαχοι.
10-Μαϊ-1940 Ο Χίτλερ εισβάλει στη Γαλλία
 1940 invasion FranceΣτις 10 Μαίου 1940, Την ίδια ημέρα που ο Winston Churchill αντικαθιστά τον Neville Chamberlain στην πρωθυπουργία της Μεγάλης Βρετανίας, ο Γερμανικός στρατός εισβάλλει στην Ολλανδία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο και τη Γαλλία. Μετά από μια κεραυνοβόλο εκστρατεία η Γαλλία αναγκάζεται να συνθηκολογήσει στις 22 Ιουνίου 1940, και μάλιστα να υπογράψει τη σχετική συνθήκη στον ίδιο χώρο που το 1918 η Γερμανία υπέγραψε τη συνθηκολόγηση που σήμαινε το τέλος του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου. Η Γαλλία χωρίζεται σε μια ζώνη απόλυτης Γερμανικής κατοχής η οποία περιλαμβάνει το βόρειο τμήμα της, τις ακτές της Μάγχης και τα λιμάνια του Ατλαντικού, και μια "ελεύθερη" ζώνη με πρωτεύουσα το Vichy.
13-Ιουλ-1940 Η μάχη της Αγγλίας
1940 battle britain Στις 13 Ιουλίου 1940 ο Hitler υπογράφει τη διαταγή υπ. αριθμ. 15 με την οποία σχηματοποιεί τις προθέσεις του για την εισβολή στην Αγγλία. Πρώτο βήμα η απόκτηση αεροπορικής υπεροχής πάνω από τη Μάγχη. Για σχεδόν 3 μήνες η Γερμανική και η Βρεταννική αεροπορία θα συγκρουστούν στους ουρανούς πάνω από τη Μάγχη και την Αγγλία, ενώ ταυτόχρονα συνεχείς αεροπορικές επιδρομές είχαν ώς στόχους όχι μόνο στρατιωτικές εγκαταστάσεις, αλλά και τον πληθυσμό μεγάλων αστικών κέντρων και κυρίως του Λονδίνου. Η μετατόπιση του βάρους των Γερμανικών επιθέσεων από τις εγκαταστάσεις της Βρετανικής αεροπορίας (αεροδρόμια, κέντρα αεράμυνας, εγκαταστάσεις radar), στα αστικά κέντρα ήταν ένας από τους κρίσιμους παράγοντες που έκριναν τη μάχη υπέρ των Βρετανών. Από τα μέσα Σεπτεμβρίου και μετά ήταν προφανές ότι η προσπάθεια των Γερμανών είχε αποτύχει. Στις 12 Οκτωβρίου ο Hitler αναβάλλει την εισβολή για το 1941, ενώ με τη διαταγή υπ. αριθμ. 21 στις 18 Δεκεμβρίου 1940 με την οποία ξεκινά η προετοιμασία για την επίθεση κατά της Σοβιετικής Ένωσης, εγκαταλείπεται κάθε σχέδιο εκστρατείας στην Αγγλία.
15-Αυγ-1940 Τορπιλισμός της Έλλης
 1940 ElliΧωρίς την κήρυξη πολέμου το ιταλικό υποβρύχιο Delfino τορπιλίζει και βυθίζει το εύδρομο Έλλη ενώ αυτό ήταν αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Τήνου στα πλαίσια των εορτασμών για την Κοίμηση της Παναγίας. Το ίδιο υποβρύχιο αποπειράθηκε στη συνέχεια να τορπιλίσει τα επιβατηγά ΕΛΣΗ και ΕΣΠΕΡΟΣ που βρίσκονταν μέσα στο λιμάνι της Τήνου. Ευτυχώς η απόπειρα απέτυχε και οι τορπίλες κατέστρεψαν μόνο ένα τμήμα του κρηπιδώματος του λιμανιού.
28-Οκτ-1940 Ιταλική εισβολή

1940 aera Στις 28 Οκτωβρίου 1940, Ιταλικό τελεσίγραφο με το οποίο ζητείται γενικώς και αορίστως η διέλευση και εγκατάσταση Ιταλικών στρατευμάτων επιδίδεται στον δικτάτορα Μεταξά. Το τελεσίγραφο απορρίπτεται και οι δύο χώρες βρίσκονται σε κατάσταση πολέμου. Εντός ολίγων ωρών, ξεκίνησε η ιταλική επίθεση, ενώ ο Μεταξάς απηύθυνε διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό. Κατόπιν αυτού, ο λαός ξεχύθηκε στους δρόμους τραγουδώντας πατριωτικά τραγούδια και αντι-ιταλικά συνθήματα, ενώ εκατοντάδες εθελοντές σε ολόκληρη την επικράτεια, άνδρες και γυναίκες, έσπευδαν στα στρατολογικά γραφεία για να καταταγούν. Ολόκληρο το έθνος ενώθηκε ενάντια στην ιταλική επιθετικότητα. Ακόμη και ο φυλακισμένος ηγέτης του παράνομου Κομμουνιστικού Κόμματος, ο Νίκος Ζαχαριάδης, έγραψε ανοικτή επιστολή, ζητώντας από το λαό να αντισταθεί, παρότι εξακολουθούσε να ισχύει το Σύμφωνο Ρίμπεντροπ-Μολότωφ (περί μη επίθεσης μεταξύ Σοβιετικής Ένωσης και Γερμανίας), παραβαίνοντας έτσι την εκ Μόσχας κομματική γραμμή.

Μετά την αρχική απόκρουση της Ιταλικής επίθεσης και τη σταθεροποίηση των ελληνικών θέσεων, ξεκινούν στις 14 Νοεμβρίου επιθετικές επιχειρήσεις οι οποίες θα φέρουν τον Ελληνικό στρατό στην Κορυτσά (22/11), τους Άγιους Σαράντα (6/12), το Αργυρόκαστρο (8/12), τη Χειμάρα (24/12) και το στρατηγικό πέρασμα της Κλεισούρας (10/1/1941). Στα τέλη Ιανουαρίου οι ελληνικές επιχειρήσεις σταματούν, αφενός λόγω κόπωσης και φθοράς του στρατεύματος και αφετέρου λόγω υπερβολικής έκτασης των γραμμών ανεφοδιασμού.

Στις 9 Μαρτίου 1941 και αφού πραγματοποιήθηκε συσσώρευση δυνάμεων με αποστολή νέων ενισχύσεων από Ιταλικής πλευράς, εξαπολύεται η εαρινή ιταλική επίθεση. Κύριος άξονας της επίθεσης ήταν κατά του περάσματος της Κλεισούρας. Το αποτέλεσμά της ήταν μικρά μόνο εδαφικά κέρδη και μετά τις 20 Μαρτίου αποκλιμακώθηκε.

29-Ιαν-1941 Θάνατος Μεταξά-Κυβέρνηση Α. Κοριζή
1941 korizis Μετά το θάνατο του Μεταξά στις 29 Ιανουαρίου 1941, ο βασιλιάς Γεώργιος ορίζει πρωθυπουργό το διοικητή της Εθνικής Τράπεζας Αλέξανδρο Κοριζή. Αρκετά έχουν γραφεί για το θάνατο του Μεταξά στη δεδομένη χρονική στιγμή και το κατά πόσο αυτός εξυπηρέτησε τα Βρετανικά συμφέροντα. Στις 22 Φεβρουαρίου η Ελληνική κυβέρνηση αποδέχθηκε την αποστολή στην Ελλάδα ενός ουσιαστικά συμβολικού Βρετανικού Εκστρατευτικού Σώματος.
3-Φεβ-1941 Δημιουργία του Afrika Korps
1941 afrikakorps Στις 3 Φεβρουαρίου 1941 ο υποστράτηγος Erwin Rommel ορίζεται διοικητής των Γερμανικών δυνάμεων Αφρικής, οι οποίες εν συνεχεία θα πάρουν το χαρακτηρισμό Afrika Korps. Το συγκεκριμένο γεγονός σηματοδοτεί την εμφάνιση γερμανικού στρατού στο θέατρο επιχειρήσεων της Β. Αφρικής (11/2/1941). Η δράση του Afrika Korps στη Β. Αφρική δίνει στην Ελλάδα πρόσθετη σημασία για τη Γερμανική Ανώτατη Διοίκηση, καθώς η παρουσία μιας εχθρικής Ελλάδας και ενός Βρετανικού προγεφυρώματος σε αυτή συνιστά απειλή για τις δυνάμεις του Rommel
6-Απρ-1941 Γερμανική εισβολή

1941 invasion Τα ξημερώματα της 6ης Απριλίου γερμανικά στρατεύματα επιτίθενται στην Ελλάδα. Η κατάρρευση της Γιουγκοσλαβίας διευκόλυνε τις κινήσεις των Γερμανικών στρατευμάτων που κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη στις 9 Απριλίου. Την ίδια μέρα η Ελληνική Δεύτερη Στρατιά συνθηκολόγησε άνευ όρων, μετά την κατάρρευση της Ελληνικής αντίστασης ανατολικά του Αξιού ποταμού. Υπό τον κίνδυνο υπερκέρασης από τις Γερμανικές δυνάμεις που κατέβαιναν από το Μοναστήρι, οι Βρετανικές δυνάμεις αποσύρονται αρχικά στον Αλιάκμονα και στη συνέχεια στις Θερμοπύλες.

Στις 19 Απριλίου Γερμανικά στρατεύματα εισέρχονται στη Λάρισα και καταλαμβάνουν το στρατηγικής σημασίας αεροδρόμιο της πόλης.

Στις 20 Απριλίου ο διοικητής των ελληνικών δυνάμεων στην Αλβανία στρατηγός Γεώργιος Τσολάκογλου παραδίδει το στρατό του στους Γερμανούς.

Στις 24 Απριλίου στα στενά των Θερμοπυλών και στα υψώματα του Μπράλου οι Γερμανικές δυνάμεις συγκρούονται με τις οπισθοφυλακές του Βρετανικού σώματος.

20-Απρ-1941 Αυτοκτονία Κοριζή-1η Κυβέρνηση Ε. Τσουδερού
 1941 tsouderosΣτις 18 Απριλίου 1941 και ενώ το μέτωπο καταρρέει ο πρωθυπουργός Κοριζής αυτοκτονεί. Στις 20 Απριλίου ορκίζεται πρωθυπουργός ο Εμμανουήλ Τσουδερός. Τρεις μέρες αργότερα η κυβέρνηση μεταφέρεται στην Κρήτη.
27-Απρ-1941 Οι Γερμανοί στην Αθήνα
 1941 acropolisΤα πρώτα Γερμανικά στρατεύματα μπαίνουν στην Αθήνα. Οι Βρετανικές δυνάμεις εγκαταλείπουν την ηπειρωτική Ελλάδα προς την Κρήτη.
30-Απρ-1941 1η Κατοχική Κυβέρνηση Γ. Τσολάκογλου
 1941 tsolakoglou2Στην κατεχόμενη Ελλάδα, καθ' υπόδειξη και σύμφωνα με τις εντολές των κατοχικών δυνάμεων σχηματίστηκε κυβέρνηση από το Στρατηγό Τσολάκογλου. Στην πραγματικότητα η ουσιαστική ανώτατη πολιτική αρχή είναι ο Γερμανός αρμοστής Ελλάδας πρέσβης Günther Altenburg, και φυσικά ο διοικητής των Γερμανικών δυνάμεων που αναλαμβάνουν την περιφρούρηση του ελληνικού χώρου. Η Ελλάδα χωρίζεται σε 3 ζώνες κατοχής: Τη Γερμανική η οποία περιλαμβάνει την Κρήτη (εκτός της περιοχής της Σητείας), την Αττική και τα νησιά του Αργοσαρωνικού, τα νησιά του Αιγαίου (εκτός των Δωδεκανήσων), την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία και μια ζώνη στην περιοχή του Έβρου η οποία καλύπτει τη συνοριακή γραμμή με την Τουρκία. Την Ιταλική η οποία περιλαμβάνει τα Δωδεκάνησα και την περιοχή της Σητείας στην Κρήτη, την Πελοπόννησο, την Ήπειρο, τη Στερεά Ελλάδα, τη Θεσσαλία και τα νησιά του Ιονίου. Τη Βουλγαρική η οποία περιλαμβάνει την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη (εκτός της ζώνης του Έβρου).
20-Μαϊ-1941 Η μάχη της Κρήτης

 1941 kreteΣτις 20 Μαίου 1941 οι Γερμανικές δυνάμεις ξεκινούν την επίθεση στην Κρήτη. Για το σκοπό αυτό θα χρησιμοποιηθούν σχεδόν αποκλειστικά αερομεταφερόμενες δυνάμεις. Η μάχη της Κρήτης υπήρξε Πύρρειος νίκη για τις Γερμανικές δυνάμεις και "το νεκροταφείο του σώματος των Γερμανών αλεξιπτωτιστών", όπως το χαρακτήρισε ο διοικητής τους πτέραρχος Student. Η Ελληνική κυβέρνηση φυγαδεύεται στην Αίγυπτο στις 24 Μαίου και στη συνέχεια ο πρωθυπουργός και ο βασιλιάς Γεώργιος εγκαταστάθηκαν στο Λονδίνο, ενώ οι υπουργοί των πολεμικών υπουργείων παρέμειναν στην Αίγυπτο.

Την 1η Ιουνίου τα τελευταία βρετανικά στρατεύματα εγκαταλείπουν το νησί. Σημαντικές μονάδες του Ελληνικού στόλου ναυλοχούν στην Αλεξάνδρεια και το Πόρτ Σάιντ. Οι μονάδες αυτές θα αναπτύξουν καθόλη τη διάρκεια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου σημαντική δράση στις ναυτικές επιχειρήσεις των Συμμάχων.

30-Μαϊ-1941 Η Γερμανική σημαία κατεβαίνει από την Ακρόπολη
 1941 swastikaΣτις 30 Μαΐου 1941 δύο νεαροί φοιτητές 19 ετών, οι Μανώλης Γλέζος και Απόστολος Σάντας ανεβαίνουν στην Ακρόπολη και κατεβάζουν τη Γερμανική σημαία. Κόβουν ένα κομμάτι της και το παίρνουν μαζί τους και την υπόλοιπη την πετάνε σε ένα πηγάδι. Η πρώτη αντιστασιακή πράξη της κατοχής είναι γεγονός.
22-Ιουν-1941 Η Γερμανία επιτίθεται στη Σοβιετική Ένωση
 1941 barbarossaΣτις 22 Ιουνίου 1941 ξεκινά η επιχείρηση "Μπαρμπαρόσσα", η εισβολή στη Σοβιετική Ένωση. Οι ιστορικοί διαφωνούν μεταξύ τους για το ρόλο που έπαιξε η επίθεση κατά της Ελλάδας στην έναρξη της επιχείρησης "Μπαρμπαρόσσα". Κάποιες εκτιμήσεις θεωρούν ότι οδήγησε σε καθυστέρηση της εισβολής στη Σοβιετική Ένωση με αποτέλεσμα την αδυναμία εκπλήρωσης των αντικειμενικών σκοπών της επιχείρησης πριν το επόμενο χειμώνα. Άλλοι ιστορικοί εκτιμούν ότι η καθυστέρηση (αναβολή από τις 15 Μαίου στις 22 Ιουνίου) ήταν αποτέλεσμα κυρίως των λογιστικών-εφοδιαστικών δυσκολιών στο σχεδιασμό της επιχείρησης, σε συνδυασμό με το αυξημένο πλημμυρικό φορτίο των ποταμών της Ανατολικής Ευρώπης εκείνη την άνοιξη.
9-Σεπ-1941 ΕΔΕΣ

 1941 EDESΣτις 9 Σεπτεμβρίου 1941 ο συνταγματάρχης Ναπολέων Ζέρβας (απότακτος από το 1926) προχωρά στη διατύπωση του καταστατικού του ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος). Πρόκειται για μία κατά βάση πολιτική οργάνωση με στόχους :

- την εγκαθίδρυση στην Ελλάδα «δημοκρατικού πολιτεύματος, σοσιαλιστικής μορφής»

- την κατάλυση της Βασιλείας

- την εκκαθάριση του στρατεύματος και των σωμάτων ασφαλείας από μη δημοκρατικά στοιχεία

- την αποκατάσταση του Ελληνικού λαού στα κυριαρχικά του δικαιώματα

Παρότι ιθύνων νους του ΕΔΕΣ είναι ο Ζέρβας, σε μια προσπάθεια κοινωνικής νομιμοποίησης ως αρχηγός παρουσιαζόταν ο Νικόλαος Πλαστήρας, αυτοεξόριστος στη Γαλλία μετά το κίνημα του 1933.

Οι σαφείς πολιτικές θέσεις του καταστατικού, τα έντονα αντιβασιλικά στοιχεία και η επιλογή του Πλαστήρα ως σκιώδους αρχηγού θα αποξενώσουν τον ΕΔΕΣ από σημαντική μερίδα του πληθυσμού, αλλά και από εκείνους που έκριναν πώς προτεραιότητα είχε η αντίσταση κατά των Γερμανών και το πολιτειακό θα πρέπει να αντιμετωπιστεί αργότερα. Αρχική ψυχρότητα υπήρχε και με την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής και τους Βρετανούς, γεγονός που αναγκάσει αργότερα το Ζέρβα να προβεί σε δήλωση νομιμοφροσύνης, εν αγνοία των περισσότερων ηγετικών στελεχών της οργάνωσης.

25-Σεπ-1941 Η Λεγεώνα των Βλάχων

 1941 legionΌταν το 1917, κατά τον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο οι Ιταλικές δυνάμεις κατέλαβαν τα Ιωάννινα και έφτασαν μέχρι το χωριό Σαμαρίνα, κοντά στα Γρεβενά, προσπάθησαν να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για μόνιμη κυριαρχία επί των συγκεκριμένων εδαφών. Μια από τις στρατηγικές τις οποίες χρησιμοποίησαν ήταν η δημιουργία ζητήματος αυτονομίας των Ελληνικών Βλάχικων περιοχών. Ο νεαρός τότε Αλκιβιάδης Διαμάντης από τη Σαμαρίνα ανακηρύχθηκε Πρίγκιπας της Πίνδου και ανέλαβε να εξυπηρετήσει τα σχέδια των Ιταλών. Όμως μετά το τέλος του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου οι Ιταλικές δυνάμεις αποχώρησαν και ο Διαμάντης διέφυγε στην Αλβανία.

Το καλοκαίρι του 1941 οι Ιταλοί αναβιώνουν εκείνα τα σχέδια και προσφεύγουν ξανά στο Διαμάντη που έχει επιστρέψει. Αυτός έχει βρει ήδη κάποιους συνεργάτες, με κυριότερο το δικηγόρο Ν. Ματούση και στις 25 Σεπτεμβρίου 1941 κάνει την πρώτη επίσημη κίνηση αποστέλλοντας επιστολή στον κατοχικό Πρωθυπουργό Τσολάκογλου με την οποία τον ενημερώνει για την εκδήλωση της Αυτονομιστικής Κίνησης των Κουτσοβλάχων. Τα σχέδια των Διαμάντη και Ματούση, υπό την αιγίδα των Ιταλών, βρήκαν έντονη αντίσταση μεταξύ των ίδιων των Βλάχων, τόσο ατομικά, όσο και οργανωμένα (από οργανώσεις όπως η Ένωση Ελλήνων Κουτσόβλαχων που εκπορευόταν από το ΕΑΜ και η Φιλική Εταιρεία στην οποία είχε ηγετικό ρόλο ο Ευάγγελος Αβέρωφ). Ο Διαμάντης δημιουργεί τη Λεγεώνα των Βλάχων μια παραστρατιωτική οργάνωση την οποία φιλοδοξεί να στελεχώσει με Βλάχους αξιωματικούς. Όμως, παρά τις προσπάθειες προσέλκυσης των Βλάχων είτε με υποσχέσεις και παροχές, είτε με τρομοκρατία, τόσο η πολιτική κίνηση, όσο και η Λεγεώνα δε βρήκαν καμία υποστήριξη. Η Λεγεώνα κατέληξε να είναι μια ληστοσυμμορία του κοινού ποινικού δικαίου που ταλαιπώρησε τα βουνά και τη Θεσσαλική ύπαιθρο μέχρι που διαλύθηκε από τους αντάρτες. Προς τα τέλη του 1942 ο Διαμάντης διέφυγε στη Ρουμανία, ενώ λίγο αργότερα τον ακολούθησε και ο Ματούσης.

27-Σεπ-1941 EAM

 1941 eamΣτις 27 Σεπτεμβρίου 1941 υπογράφεται το καταστατικό του ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) από το ΚΚΕ, το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδος, το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδος και την Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας. Σύμφωνα με το καταστατικό του το ΕΑΜ έχει ως στόχους:

- την απελευθέρωση της χώρας

- το σχηματισμό προσωρινής κυβέρνησης μετά την απελευθέρωση

- την προκήρυξη εκλογών και δημοψηφίσματος για το πολιτειακό

Το ΕΑΜ παρά την κομμουνιστική βάση του, και τις πραγματικές προθέσεις και σχέδια του ΚΚΕ (όπως αυτά διαμορφώθηκαν στην πορεία) αποφεύγει επιμελώς να προβεί σε σαφείς δεσμεύσεις για τη μορφή του πολιτεύματος και κατά συνέπεια να συγκρουστεί εξ’ αρχής και ευθέως με τη Βασιλεία και τους εν Ελλάδι οπαδούς της. Επίσης εκμεταλλεύεται την πολυετή εμπειρία του ΚΚΕ στην ενεργό παρανομία και την υφιστάμενη οργανωτική του δομή με τοπικούς πυρήνες.

Τα παραπάνω δεδομένα από τη μια πλευρά και η μαζική αγωνιστική διάθεση από την άλλη συνδυάστηκαν για να κάνουν το ΕΑΜ την πιο σημαντική και, κυρίως, μαζική πολιτική οργάνωση της αντίστασης, τροφοδοτώντας έτσι και το στρατιωτικό του σκέλος που ακολούθησε, τον ΕΛΑΣ.

28-Σεπ-1941 Εξέγερση στη Μακεδονία
1941 exegersiMakedonias Η σκληρότητα της Βουλγαρικής κατοχής η οποία συνοδεύεται από κινήσεις εκβουλγαρισμού, σε συνδυασμό με λανθασμένες ή προβοκατόρικες φήμες για κομμουνιστική επανάσταση στη Σόφια, οδηγούν σε εξέγερση στην Ανατολική Μακεδονία στις 28 Σεπτεμβρίου 1941. Ομάδες ενόπλων, οργανωμένες από την τοπική οργάνωση του ΚΚΕ (Μακεδονικό Γραφείο) μπαίνουν σε πολλά χωρία και κωμοπόλεις, καταλύουν τις Βουλγαρικές αρχές και καλούν τον πληθυσμό σε επανάσταση. Η Βουλγαρική αντίδραση είναι άμεση και σκληρή. Τμήματα του Βουλγαρικού στρατού και της αστυνομίας πραγματοποιούν μεγάλης κλίμακας εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και πετυχαίνουν μέσα σε λίγες μέρες τη καταστείλουν την εξέγερση και να διαλύσουν τα ελληνικά αντάρτικα σώματα. Ανακαταλαμβάνοντας τα εξεγερμένα χωριά και κωμοπόλεις προβαίνουν σε μεγάλης κλίμακας αντίποινα σκοτώνοντας τους κατοίκους τους. Οι αριθμοί των θυμάτων μεταξύ του ελληνικού πληθυσμού κυμαίνονται ανάλογα με τις πηγές από 5.000 έως 15.000, στο μεγαλύτερο ποσοστό άμαχοι. Τα γεγονότα και η Βουλγαρική αγριότητα οδηγούν χιλιάδες κατοίκους της περιοχής προς τη Γερμανοκρατούμενη Κεντρική Μακεδονία και την απατηλή αναζήτηση καλύτερων συνθηκών.
1-Οκτ-1941 ΕΚΚΑ

1943 Psaros Τον Οκτώβριο του 1941 ιδρύεται από το Γ. Καρτάλη και το συνταγματάρχη Δημήτριο Ψαρρό (παλιός βενιζελικός, απότακτος μετά το κίνημα του 1935) η ΕΚΚΑ (Εθνική Και Κοινωνική Απελευθέρωση). Ο σκοπός της ήταν διπλός:

- εθνική απελευθέρωση από τη Γερμανική κατοχή

- κοινωνική και πολιτική μεταρρύθμιση μετά την απελευθέρωση

Ο συνταγματάρχης Ψαρρός θα οργανώσει αργότερα το στρατιωτικό σκέλος της ΕΚΚΑ το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων και θα αναδειχθεί στην πιο δραματική μορφή των συγκρούσεων μεταξύ των αντιστασιακών ομάδων στα χρόνια της κατοχής.

1-Οκτ-1941 Η μεγάλη πείνα
 1941 famineΠριν από τον πόλεμο η Ελλάδα χρειαζόταν να εισάγει περίπου 20-25% των αναγκών της σε τρόφιμα. Σχεδόν αμέσως μετά την κατάληψη της Ελλάδας ξεκινά ένα οργανωμένο σχέδιο των δυνάμεων κατοχής για την αφαίμαξη της χώρας από κάθε πλουτοπαραγωγική πηγή, από σιδηρομεταλλεύματα, μέχρι τρόφιμα. Εξαιτίας της επιστράτευσης και της αναστάτωσης λόγω των πολεμικών επιχειρήσεων από το προηγούμενο φθινόπωρο, η σοδειά του 1941 ήταν εκ των πραγμάτων μειωμένη, περίπου 15-30% σε σχέση με τις προπολεμικές. Σε αυτά τα δεδομένα ήρθε να προστεθεί και ο ναυτικός αποκλεισμός ολόκληρης της κατεχόμενης Ευρώπης τον οποίο εφάρμοζαν οι Βρετανικές δυνάμεις. Το αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν ο εφιαλτικός χειμώνας του 1941-42. Τα μεγάλα αστικά κέντρα υπέφεραν περισσότερο και οι σκηνές στους δρόμους της Αθήνας έχουν χαραχθεί βαθιά στη μνήμη όσων τις έζησαν. Ο αριθμός των νεκρών από την πείνα εκείνο τον τραγικό χειμώνα κυμαίνεται μεταξύ 250.000 (Ερυθρός Σταυρός) και 500.000 (BBC). Όταν άρχισε να διαφαίνεται το μέγεθος του λιμού που ενέσκηπτε στη χώρα η Βρετανική κυβέρνηση πιέστηκε τόσο από την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής, όσο και από τις ουδέτερες ακόμα ΗΠΑ. Από το Νοέμβριο του 1941 άρχισαν να οργανώνονται οι πρώτες αποστολές τροφίμων μέσω Τουρκίας και υπό την αιγίδα του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού. Ήταν ήδη αργά για την κάλυψη των αναγκών του χειμώνα, όμως μετά το Μάρτιο του 1942, όταν οι αποστολές ομαλοποιήθηκαν. Σταδιακά η κατάσταση βελτιώθηκε και παρότι για ολόκληρη την περίοδο της κατοχής οι επισιτιστικές συνθήκες ήταν πολύ κατώτερες του κανονικού, ο λιμός του πρώτου χειμώνα δεν επαναλήφθηκε.
5-Δεκ-1941 Η μάχη της Μόσχας
 1941 MoscowΣτις αρχές Δεκεμβρίου 1941 ο Γερμανικός στρατός φτάνει σε απόσταση μικρότερη των 30Km από τη Μόσχα. Οι Γερμανοί αξιωματικοί βλέπουν με τα κυάλια τους τα κτίρια του Κρεμλίνου. Πρόκειται για το απώτατο όριο προώθησης των γερμανικών δυνάμεων στο Ανατολικό μέτωπο. Στις 5 Δεκεμβρίου Σοβιετικές ενισχύσεις κατάλληλα εξοπλισμένες για χειμερινό πόλεμο αντεπιτίθενται και μέσα σε ένα μήνα απωθούν τη γραμμή του μετώπου 100-250Km.
7-Δεκ-1941 Επίθεση στο Pearl Harbor
 1941 pearlΣτις 7-8 Δεκεμβρίου 1941 οι Ιαπωνικές δυνάμεις εισβάλλουν στην Ταϊλάνδη και τη Βρεταννική Μαλαισία. Ο Ιαπωνικός στόλος επιτίθεται στη βάση του στόλου των ΗΠΑ στο Pearl Harbor. Η Ιαπωνία κηρύσσει τον πόλεμο στις ΗΠΑ και τη Μεγάλη Βρεταννία. Στις 11 Δεκεμβρίου η Γερμανία και η Ιταλία κηρύσσουν τον πόλεμο στις ΗΠΑ. Ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος είναι πλέον σε πλήρη εξέλιξη. Η επίθεση των Ιαπώνων στο Pearl Harbor είχε ώς στόχο την καταστροφή του στόλου του Ειρηνικού, όμως η απουσία από τη βάση τους των 3 αεροπλανοφόρων του στόλου είχε ώς αποτέλεσμα να διατηρηθεί ανέπαφο σημαντικό μέρος της δύναμης κρούσης του ναυτικού των ΗΠΑ. Παρόλα αυτά η επίθεση των Ιαπώνων είχε ώς αποτέλεσμα τη βύθιση 4 θωρηκτών (2 από αυτά ανελκύστηκαν και αφού επισκευάσθηκαν επανήλθαν σε υπηρεσία κατά τη διάρκεια του πολέμου) και σημαντικές ζημιές σε τέσσερα ακόμη θωρηκτά. Επίσης βυθίστηκαν ή υπέστησαν σημαντικές ζημιές 3 καταδρομικά, 3 αντιτορπιλικά και αρκετά μικρότερα σκάφη. Εκτεταμένες ήταν και οι καταστροφές στις υποδομές υποστήριξης της ναυτικής βάσης (δεξαμενές καυσίμων, συνεργεία κλπ) καθώς επίσης και στα αεροδρόμια και στρατόπεδα της περιοχής.
31-Δεκ-1941 Άλλες αντιστασιακές οργανώσεις

 1941 otherorganizationsΕκτός από το ΕΑΜ, τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ οι οποίες θα αποτελέσουν (ιδίως οι δύο πρώτες) τις κυριότερες αντιστασιακές πολιτικές οργανώσεις, μέχρι το τέλος του 1941 έχουν σχηματιστεί και πολλές μικρότερες ομάδες, οι οποίες θα εμφανίσουν ποικίλες μορφές δράσεις. Οι κυριότερες από αυτές είναι:

ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΙΙ: το δίκτυο Προμηθέας ΙΙ σχηματίζεται κατά την αποχώρηση των Βρετανικών δυνάμεων από την Ελλάδα με την υποστήριξη της Βρετανικής Στρατιωτικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, με στόχο τη συγκέντρωση και μετάδοση πληροφοριών και την διενέργεια επιχειρήσεων δολιοφθοράς. Στη δημιουργία της οργάνωσης σημαντικό ρόλο παίζει ο συνταγματάρχης Ευριπίδης Μπακιρτζής, μια ιδιαιτέρως αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, που θα αναπτύξει πολύπλευρη δραστηριότητα καθόλη τη διάρκεια της κατοχής. Βενιζελικός, απότακτος του κινήματος του 1935, γνωστός και ως «κόκκινος συνταγματάρχης» εξαιτίας των φημολογούμενων σχέσεων του με το ΚΚΕ, θα συνεργαστεί με τον έναν ή τον άλλο τρόπο με όλες σχεδόν τις αντιστασιακές οργανώσεις.

ΤΡΙΑ ΑΛΦΑ: ιδρύεται το καλοκαίρι του 1941 και ο τίτλος της σημαίνει «Αγώνας, Ανόρθωση, Αναγέννηση» και «Ανώτατο Αρχηγείον Αγώνος». Ιδρυτής της είναι ο απόστρατος αντιστράτηγος Νεόκοσμος Γρηγοριάδης και βασικά της στελέχη ο στρατηγός Μανέτας και ο συνταγματάρχης Στέφανος Σαράφης. Τα κυριότερα μέλη της ήταν σημαντικά στελέχη της βενιζελικής παράταξης. Κύριος στόχος της ήταν η αποτροπή της επανόδου στην Ελλάδα του Βασιλιά Γεωργίου, ενώ η αντίσταση κατά των Γερμανών ερχόταν σε 2η μοίρα.

ΠΕΑΝ: η Πανελλήνια Ένωση Αγωνιζομένων Νέων ιδρύεται το φθινόπωρο του 1941.

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΘΕΡΟΣ: η οργάνωση Θέρος ή Επιτροπή των 6 Συνταγματαρχών ιδρύεται το καλοκαίρι του 1941 και μεταξύ των μελών της είναι οι συνταγματάρχες Π. Σπηλιωτόπουλος, Θ. Τσακαλώτος και Κ. Δόβας, με κύριο στόχο τη συλλογή και αποστολή πληροφοριών προς της Μέση Ανατολή και τη διευκόλυνση της διαφυγής αξιωματικών προς τη Μέση Ανατολή για τη στελέχωση των μονάδων του Ελληνικού στρατού. Πρόκειται για μια από τις λίγες οργανώσεις που δεν έχει αντιβασιλικό προσανατολισμό.

ΤΡΙΑ ΕΨΙΛΟΝ: ιδρύεται στα τέλη Αυγούστου 1941 και ο τίτλος της σημαίνει «Ένωση Ελευθέρων Ελλήνων». Έχει επίσης βενιζελική βάση με στόχους παρεμφερείς με την Τρία Άλφα.

Η σημαντικότερη από τις οργανώσεις που θα ιδρυθούν τα επόμενα χρόνια είναι ο «Μίδας 614» του ταγματάρχη Τσιγάντε η οποία θα δημιουργηθεί στο τέλος του καλοκαιριού του 1942, όταν αυτή η πολυσυζητημένη μορφή της αντίστασης έρθει στην Αθήνα.

Οι περισσότερες από τις παραπάνω οργανώσεις ήταν βραχύβιες και γρήγορα είτε διαλύθηκαν εξαιτίας της σταδιακής αποχώρησης των στελεχών τους ( ο Σαράφης της Τρία Άλφα θα καταλήξει αρχηγός του ΕΛΑΣ μετά από ένα σύντομο πέρασμα από την ΕΚΚΑ, ο Μπαρδόπουλος της Προμηθέας ΙΙ ήταν και στέλεχος του ΕΔΕΣ, ο Τσακαλώτος της Θέρος θα φύγει στην Αίγυπτο όπου θα αναλάβει διοίκηση στο στρατό της Μέσης Ανατολής, ο Μπακιρτζής αφού συμμετάσχει στην ίδρυση του Προμηθέα ΙΙ, θα συνεργαστεί αρχικά με την Τρία Άλφα, μετά με την ΕΚΚΑ για να καταλήξει στο ΕΑΜ, όπως και ο Γρηγοριάδης). Σε πολλές περιπτώσεις λειτουργούν ως συγκοινωνούντα δοχεία, ενώ πολύ σημαντικό ρόλο παίζουν οι σχέσεις του με την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής και το Βρετανικό παράγοντα.

Είναι χαρακτηριστικό ότι από το ψηφιδωτό των αντιστασιακών οργανώσεων απουσιάζουν, και ουσιαστικά θα απουσιάσουν σε όλη τη διάρκεια της κατοχής τα αστικά προ-δικτατορικά κόμματα. Οι αστοί πολιτικοί, τόσο της δεξιάς, όσο και της βενιζελικής παράταξης παρουσιάζονται δύσπιστοι απέναντι στην προοπτική ένοπλής αντίστασης. Εκτιμούν ότι πιο σημαντική είναι η συλλογή πληροφοριών και η μετάδοσή τους στην κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής και τους Βρετανούς, η διοχέτευση αξιωματικών του ελληνικού στρατού προς την Αίγυπτο για να επανδρωθούν οι νεοσχηματιζόμενες μονάδες τακτικού στρατού και η υποστήριξη δολιοφθορών περιορισμένης έκτασης, οι οποίες θα αποφασισθούν και θα οργανωθούν από το εξωτερικό. Στην πραγματικότητα υπάρχει και ο ενδόμυχος φόβος που τρέφουν σε κάθε μορφής μαζικό κίνημα το οποίο εκτιμούν ότι θα είναι αδύνατο να ελέγξουν, αρχικά σε συνθήκες εχθρικής κατοχής και στη συνέχεια μετά την απελευθέρωση. Μοναδική ίσως εξαίρεση ο Π. Κανελλόπουλος ο οποίος όμως θα αναγκαστεί να εγκαταλείψει την Ελλάδα αρκετά νωρίς, στις 31 Μαρτίου 1942, υπό περιπετειώδεις συνθήκες και μπροστά στην απειλή σύλληψης και εκτέλεσης. Θα φτάσει στην Αίγυπτο, όπου θα αναλάβει την αντιπροεδρία της κυβέρνησης και θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στα δραματικά γεγονότα των επόμενων ετών.

Στη Μακεδονία επικράτησε μια πολύ ιδιαίτερη κατάσταση, εξαιτίας και του ειδικού χαρακτήρα της Βουλγαρικής κατοχής. Στα τέλη του καλοκαιριού του 1941 συστάθηκε στη Δυτική Μακεδονία, από αξιωματικούς του στρατού, η οργάνωση ΥΒΕ (μετέπειτα ΠΑΟ), με κύριο στόχο την εκδίωξη των Βουλγάρων. Ο ιδιαίτερα έντονος αντικομμουνιστικός χαρακτήρας της οδήγησε σε κάποιες περιπτώσεις ακόμα και σε συνεργασία με τους Γερμανούς κατά του ΕΛΑΣ. Το Φεβρουάριο του 1943 στην Ανατολική Μακεδονία δημιουργήθηκε η ΕΣΕΑ με αρχηγό τον Α. Φωστερίδη (Τσαούς Αντών) η οποία στόχευε στην απελευθέρωση από τους Βουλγάρους. Στις περιοχές αυτές η αντιπαλότητα μεταξύ του ΕΛΑΣ και των άλλων οργανώσεων ήταν ιδιαιτέρως έντονη και οι συγκρούσεις συνεχείς, σε τέτοιο βαθμό ώστε να υπάρχουν εκατέρωθεν αμφισβητήσεις για την πραγματική αντιστασιακή δράση.

16-Φεβ-1942 ΕΛΑΣ
 1942 elasΣτις 16 Φεβρουαρίου 1942 ιδρύεται επίσημα ο ΕΛΑΣ (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός). Το ΚΚΕ και κατ’ επέκταση το ΕΑΜ αντιμετώπισαν εξ’ αρχής με αρκετή διστακτικότητα την ανάπτυξη οργανωμένων σωμάτων ανταρτοπολέμου. Ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε τη δημιουργία μιας μάχιμης δύναμης μικρού σχετικά μεγέθους (περίπου 1.000 άνδρες) με περιοχή δράσης τις πόλεις και κυρίως την Αθήνα και κύριο αντικείμενο τη μαχητική προστασία λαϊκών μαζικών εκδηλώσεων. Ταυτόχρονα όμως γινόταν και η σχετική διερεύνηση των επιλογών για το σχηματισμό αντάρτικου, καθώς στελέχη του ΚΚΕ με στρατιωτική εμπειρία (όπως ο ταγματάρχης Μακρίδης) πίεζαν προς την κατεύθυνση αυτή. Ο καταλύτης ήταν ο Θανάσης Κλάρας, παλιό στέλεχος του ΚΚΕ, αν και απομακρυσμένο από την ηγεσία του λόγω της υπογραφής «δήλωσης μετανοίας» στα χρόνια του Μεταξά. Μετά από έντονες πιέσεις του Κλάρα του δίνεται τελικά η δυνατότητα να επιχειρήσει να σχηματίσει ένοπλες ομάδες, χωρίς όμως στην πραγματικότητα η ηγεσία του ΚΚΕ να πιστεύει στην προσπάθεια. Στα μέσα Μαίου σχηματίζεται η πρώτη μικρή ομάδα ανταρτών και ο Κλάρας παίρνει το όνομα με το οποίο θα μείνει στην ιστορία: Άρης Βελουχιώτης. Στις 9 Σεπτεμβρίου 1942 ο ΕΛΑΣ θα δώσει την 1η πραγματική μάχη εναντίον των Ιταλών στα Ρυκά της Παρνασσίδας. Ο ΕΛΑΣ, ξεκινώντας από την οκταμελή ομάδα του Βελουχιώτη το Μάιο του 1942, θα φτάσει 3 χρόνια αργότερα να αριθμεί περίπου 100.000 άνδρες και γυναίκες.
25-Ιουλ-1942 ΕΟΕΑ
 1942 eoeaΣε μια στάνη του όρου Βάλτος, κοντά στην Άρτα, ιδρύονται οι ΕΟΕΑ (Εθνικαί Ομάδαι Δράσης Ανταρτών), το στρατιωτικό σκέλος του ΕΔΕΣ. Παρά τη μεγάλη υστέρηση του ΕΔΕΣ απέναντι στο ΕΑΜ σε ότι αφορά τη μαζικότητα του κινήματος και άρα τη δυνατότητα επάνδρωσης, αλλά και την αρχική δυσπιστία των Βρετανών (οι οποίοι όμως ελλείψει ουσιαστικά εναλλακτικής λύσης ξεκίνησαν τον εφοδιασμό του Ζέρβα με λίρες και πολεμικό υλικό), ο Ζέρβας θα κατορθώσει σταδιακά να δημιουργήσει μια αξιόμαχη δύναμη. Η περιοχή του Βάλτου θα παραμείνει σχεδόν μέχρι το τέλος της κατοχής η περιοχή του ΕΔΕΣ (της ονομασίας ΕΟΕΑ επικράτησε το όνομα της πολιτικής οργάνωσης ΕΔΕΣ) και το προπύργιο του Ζέρβα. Υπαρχηγός του Ζέρβα υπήρξε μια από τις πιο γνήσιες μορφές της αντίστασης, ο Κομνηνός Πυρομάγλου. Στα τέλη Οκτωβρίου 1942 έρχεται η πρώτη πραγματική μάχη. Δυνάμεις του ΕΔΕΣ υπό το Ζέρβα εμπλέκονται σε πολυήμερη σύγκρουση με ισχυρές Ιταλικές δυνάμεις στη Σκουληκαριά της Άρτας, κοντά στις όχθες του Αχελώου. Οι αντάρτικες δυνάμεις θα απαγκιστρωθούν όταν φτάσει στο Ζέρβα η είδηση ότι μια ομάδα Βρετανών σαμποτέρ έχει πέσει με αλεξίπτωτο και ζητείται συνάντηση μαζί του. Σε λίγο θα μάθει για το στόχο τους, τη σιδηροδρομική γέφυρα του Γοργοποτάμου.
2-Αυγ-1942 Ο ταγματάρχης Ι. Τσιγάντες στην Ελλάδα

 1942 tsigantesΣτις 2 Αυγούστου 1942 φτάνει στην Αθήνα, σταλμένος από την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής ο ταγματάρχης Ι. Τσιγάντες. Πρόκειται για ένα παλιό αξιωματικό εξαιρετικής φήμης σε ότι αφορά τις στρατιωτικές του ικανότητες, εκ των οργανωτών του βενιζελικού κινήματος του 1935, εξαιτίας του οποίου αποτάχτηκε και εξορίστηκε. Μαζί του έχει μια ομάδα αξιωματικών, ασυρμάτους, εξοπλισμό δολιοφθορών και ένα κολοσσιαίο για την εποχή φορτίο χρυσών λιρών (περίπου 12.000). Η αποστολή του είναι να συντονίσει το σύνολο της αντίστασης προς την κατεύθυνση των δολιοφθορών και δευτερευόντως προς τον ανταρτοπόλεμο. Η κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής αρχίζει να αλλάζει ρότα σε ότι αφορά τη μορφή και το μέγεθος της αντίστασης στην Ελλάδα, βλέποντας ταυτόχρονα ότι αναπτύσσονται και ισχυρές ανεξάρτητες και μη ελεγχόμενες από αυτή κινήσεις στην κατεχόμενη Ελλάδα (ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ). Σημαντικό ρόλο έχει παίξει και η παρουσία στο Κάιρο του Π. Κανελλόπουλου ο οποίος πριν ακόμα φύγει από την Ελλάδα ήταν η εξαίρεση μεταξύ των αστών πολιτικών σε ότι αφορά τη μορφή της αντίστασης, πρεσβεύοντας τη δυναμική και μαζική εκδοχή της.

Ο Τσιγάντες αντιμετωπίζει έντονη δυσπιστία εξαιτίας του βενιζελικού παρελθόντος του (όταν προσπαθεί να προσεγγίσει φιλοβασιλικούς όπως την οργάνωση ΘΕΡΟΣ), εξαιτίας του ότι είναι απεσταλμένος της βασιλικής κυβέρνησης της Μέσης Ανατολής (όταν έχει να αντιμετωπίσει οργανώσεις των παλιών του βενιζελικών συναγωνιστών) και εξαιτίας του γεγονότος ότι εμφανίζεται ξαφνικά ως συντονιστής από τη Μέση Ανατολή ενώ ήδη πολλές οργανώσεις της αντίστασης μετρούν 1 και πλέον έτη ζωής. Παρόλα αυτά, ενώ δυσκολεύεται ιδιαιτέρως να αποκαταστήσει επαφές και να δημιουργήσει σχέσεις με την οργάνωση ΘΕΡΟΣ (επιτροπή των 6 συνταγματαρχών), έρχεται σχετικά εύκολα σε επαφή με το ΕΑΜ. Μάλιστα μόλις στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1942 το ΕΑΜ υποκινεί γενική απεργία, κατόπιν παρότρυνσης του Τσιγάντε και σύμφωνα με οδηγίες της κυβέρνησης της Μέσης Ανατολής. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και στην αποκατάσταση επαφής μεταξύ της ομάδας του Myers και του Ζέρβα, πριν την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, μέσω στελεχών του δικτύου Προμηθέας ΙΙ με το οποίο βρισκόταν σε στενή επαφή. Ο Τσιγάντες πραγματοποιεί επαφές με τους αστούς πολιτικούς, όπως ο Γ. Παπανδρέου, ο Σ. Στεφανόπουλος, ο Α. Σβώλος, ο Κ. Τσάτσος και πολλοί άλλοι. Στις περισσότερες των περιπτώσεων αντιμετωπίζει επιφυλακτικότητα, ακόμη και εχθρότητα, ενώ ως προϋπόθεση συνεργασίας ετίθετο η απομάκρυνση του Βασιλιά Γεωργίου. Μόλις στα τέλη Δεκεμβρίου του 1942 θα υπάρξει η συμφωνία για τη δημιουργία της Επιτροπής Συντονισμού η οποία φιλοδοξούσε να αναλάβει το γενικό συντονισμό της αντιστασιακής δράσης. Στην Επιτροπή συμμετέχουν μεταξύ άλλων ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, ο Γ. Παπανδρέου και ο Κ. Τσάτσος. Είναι η πρώτη σοβαρή απόπειρα των αστών πολιτικών να οργανώσουν την αντίσταση και να συμμετέχουν σε αυτή. Όμως είναι πλέον πολύ αργά. Παράλληλα επιχειρεί να πλαισιώσει την Επιτροπή με ένα αντάρτικο σώμα και για το σκοπό αυτό είναι σε συνεχή επαφή με το συνταγματάρχη Ψαρρό της ΕΚΚΑ, ενώ ο Θ. Σοφούλης, ηγέτης του κόμματος των Φιλελευθέρων πραγματοποιεί επαφές με την οργάνωση ΤΡΙΑ ΑΛΦΑ. Μια σειρά συναντήσεων μεταξύ Τσιγάντε, Ψαρρού και Σαράφη θα οδηγήσει σε μια προσπάθεια οργάνωσης αντάρτικων σωμάτων υπό την καθοδήγηση της Επιτροπής Συντονισμού και της κυβέρνησης της Μέσης Ανατολής. Στις 14 Ιανουαρίου 1943 ο Ι. Τσιγάντες σκοτώνεται σε συμπλοκή με Ιταλούς σε ένα διαμέρισμα της οδού Πατησίων. Η προσπάθεια ενοποίησης της αντίστασης υπό την αστική ηγεσία θα καταρρεύσει με το θάνατό του και θα ματαιωθεί οριστικά με την προσχώρηση του Σαράφη στο ΕΑΜ λίγο αργότερα.

20-Σεπ-1942 Η ΠΕΑΝ ανατινάζει το κτίριο της ΕΣΠΟ
 1942 espoΣτις 20 Σεπτεμβρίου 1942 η ΠΕΑΝ ανατινάζει τα γραφεία της κυριότερης φιλοναζιστικής οργάνωσης, της ΕΣΠΟ (Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση) στη γωνία Πατησίων και Γλάδστωνος. Σκοτώνονται 29 μέλη της ΕΣΠΟ και 43 Γερμανοί και Ιταλοί στρατιωτικοί. Πρόκειται για την 3η και πιο εντυπωσιακή βομβιστική επιχείρηση της ΠΕΑΝ, η οποία όμως θα οδηγήσει και στην εξάρθρωσή της από τις αρχές κατοχής. Ολόκληρη η ηγεσία της θα συλληφθεί και θα εκτελεστεί λίγους μήνες αργότερα.
23-Οκτ-1942 Η μάχη του El Alamein και απόβαση στη Β. Αφρική

 1942 ElAlamein 1Οι δυνάμεις του Afrika Korps φτάνουν στις 30 Ιουνίου 1942 στο El Alamein, 100Km από την Αλεξάνδρεια και απειλούν πλέον με πλήρη κατάρρευση το μέτωπο της Β. Αφρικής. Πρόκειται για το απώτατο σημείο προώθησης των δυνάμεων του Άξονα στη Β. Αφρική. Παρά τις μεγάλες απώλειες οι Βρετανικές δυνάμεις κατορθώνουν να ανακόψουν τη Γερμανική προέλαση και το μέτωπο σταθεροποιείται στην περιοχή του El Alamein. Στις αρχές Αυγούστου ο υποστράτηγος Bernard Montgomery αναλαμβάνει τη διοίκηση της 8ης Στρατιάς.

Στις 23 Οκτωβρίου 1942, μετά από ισχυρή προπαρασκευή πυροβολικού οι Βρετανικές δυνάμεις επιτίθενται κατά των Γερμανο-ιταλικών θέσεων στο El Alamein στις οποίες είχε σταθεροποιηθεί το μέτωπο από το καλοκαίρι. Τις πρώτες μέρες του Νοεμβρίου το μέτωπο έσπασε. Οι Ιταλικές δυνάμεις διαλύθηκαν εντελώς, ενώ το Afrika Korps υπέστη σημαντικότατες απώλειες και έχασε σημαντικότατο μέρος του πολεμικού του υλικού. Τα Γερμανικά στρατεύματα υποχώρησαν μέχρι την Τυνησία, χωρίς ποτέ το Afrika Korps να μπορέσει να αποτελέσει ξανά σημαντική αξιόμαχη δύναμη.

Στις επιχειρήσεις συμμετείχε και τμήμα του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος της Μέσης Ανατολής με την 1η Ταξιαρχία υπό τον συνταγματάρχη Παυσανία Κατσώτα, η οποία υπάγονταν στην βρετανική 50η Μεραρχία. Μετά την έναρξη της γερμανικής υποχώρησης, η 1η ελληνική Ταξιαρχία ανέλαβε την καταδίωξη του εχθρού στον τομέα της, προελαύνοντας σε βάθος 100 χιλιομέτρων.

Η μάχη του El Alamein ήταν η πρώτη νικηφόρα συμμαχική επιχείρηση μεγάλης κλίμακας κατά τη διάρκεια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου. Ιστορική έχει μείνει η αναφορά του Winston Churchill στις 10 Νοεμβρίου 1942: "Δεν πρόκειται για το τέλος, ούτε καν για την αρχή του τέλους. Ίσως όμως είναι το τέλος της αρχής".

1942 torchΣτις 8 Νοεμβρίου 1942 Αμερικανικές και Βρεταννικές δυνάμεις αποβιβάζονται στις ακτές της Γαλλικής Βόρειας Αφρικής (Μαρόκο, Αλγερία, Τυνησία). Οι κινήσεις των δυνάμεων αυτών σε συνδυασμό με την προώθηση της 8ης Στρατιάς από το El Alamein θα παγιδεύσουν και θα καταστρέψουν το Afrika Korps στην Τυνησία. Στις 13 Μαίου 1943 τα υπολείμματα του Afrika Korps και των Ιταλικών δυνάμεων στη Β. Αφρική παραδίδονται. Πρόκειται για την πρώτη επιχείρηση κατά των Γερμανών στην οποία λαμβάνουν μέρος Αμερικανικές επίγειες δυνάμεις. Παράλληλα σηματοδοτείται η σταδιακή μεταφορά του πολέμου στις κατεχόμενες από τον Άξονα περιοχές.

22-Νοε-1942 Η μάχη του Στάλινγκραντ

 1942 StalingradΤο καλοκαίρι του 1942 ξεκίνησε η Γερμανική επιχείρηση για την κατάληψη του Στάλινγκραντ, σημαντικού βιομηχανικού και συγκοινωνιακού κέντρου επί του ποταμού Βόλγα και ταυτόχρονα προπαγανδιστικού στόχου καθώς έφερε το όνομα του επικεφαλής του Σοβιετικού κράτους.

Το Νοέμβριο του 1942 και ενώ η Γερμανική επιχείρηση είχε εκφυλιστεί σε μια μάχη στα ερείπια της πόλης, ο Σοβιετικός στρατός επιτυγχάνει την περικύκλωση της πόλης και της 6ης Στρατιάς του Γερμανικού Στρατού. Οι προσπάθειες απεγκλωβισμού της 6ης Στρατιάς απέβησαν άκαρπες και στις 2 Φεβρουαρίου 1943 η μάχη του Στάλινγκραντ έληξε με την επίσημη παράδοση των Γερμανικών δυνάμεων. Οι Σοβιετικές δυνάμεις αιχμαλώτισαν περίπου 91.000 στρατιώτες, μεταξύ των οποίων 22 Γερμανούς στρατηγούς. Συνολικά η μάχη του Στάλινγκραντ στοίχισε στις δυνάμεις του άξονα περίπου 850.000 άτομα (νεκρούς, αιχμαλώτους και τραυματίες).

Για τους περισσότερους ιστορικούς αποτελεί το κρίσιμο σημείο καμπής του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου και σε συνδυασμό με τη μάχη του El Alamein, σηματοδοτούν το χρονικό σημείο πέρα από το οποίο η ισχύς του Γερμανικού στρατού θα φθίνει συνεχώς, ενώ η πρωτοβουλία των επιχειρήσεων περνά στα χέρια των συμμάχων.

25-Νοε-1942 Ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου

 1942 gorgopotamosΣτις αρχές Οκτωβρίου του 1942 μια μικρή ομάδα Βρετανών υπό το συνταγματάρχη E. Myers και τον ταγματάρχη C. Woodhouse έπεσε με αλεξίπτωτο στη Γκιώνα, με στόχο την ανατίναξη μιας από τις τρεις μεγάλες σιδηροδρομικές γέφυρες μεταξύ Λαμίας και Αθήνας ώστε να διαταραχθεί η αποστολή εφοδίων προς το Afrika Korps του Rommel. H αποστολή είναι τμήμα των ενεργειών που υποστηρίζουν την επίθεση στο El Alamein. Η ομάδα αρχικά έρχεται σε επαφή με μια ομάδα του ΕΛΑΣ. Όμως θα περάσουν πάνω από 30 ημέρες μέχρι να ολοκληρωθούν οι επαφές και να συγκροτηθεί η δύναμη που θα πραγματοποιήσει την επιχείρηση.

Στις 14 Νοεμβρίου ο Ζέρβας, συνοδευόμενος από το Woodhouse, συναντά για πρώτη φορά το Βελουχιώτη στη Βίνιανη και στη συνέχεια κινούνται μαζί προς τη Γκιώνα για να συναντήσουν την ομάδα των Βρετανών. Το βράδυ της 25ης προς 26η Νοεμβρίου 1942 εκτελείται η επίθεση και ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου με συνεργασία της ομάδας των Βρετανών και τμημάτων του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Παρά τις πολλές αντιπαραθέσεις που προέκυψαν στη συνέχεια για το ποιος είχε πιο σημαντική συμμετοχή στην επιχείρηση, είναι ίσως μια από τις λίγες φορές που ο Woodhouse ήταν δίκαιος όταν έγραφε: «χωρίς το Ζέρβα δε θα γινόταν και χωρίς τον Άρη δε θα πετύχαινε».

Ο Γοργοπόταμος είναι μια ιστορική στιγμή της εθνικής αντίστασης, όχι τόσο για την πρακτική του σημασία καθώς η μάχη του El Alamein είχε κριθεί ήδη από μέρες και οι δυνάμεις του Rommel υποχωρούσαν προς τη Λιβύη, ούτε καν για το γεγονός ότι ήταν μια από τις πιο σημαντικές δολιοφθορές στην κατεχόμενη Ευρώπη κατά τη διάρκεια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, όσο για μια σειρά από νέα δεδομένα τα οποία δημιούργησε η επιχείρηση:

- η ομάδα του Myers θα παραμείνει στα Ελληνικά βουνά λαμβάνοντας τον τίτλο Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή και θα παίξει τεράστιο ρόλο στη διαμόρφωση των ισορροπιών μεταξύ των αντάρτικων ομάδων, κυρίως όμως στη μεταφορά πληροφοριών γι αυτές προς τη Βρετανική κυβέρνηση και την Ελληνική κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής

- ο Ζέρβας αποκτά οντότητα και κύρος μεταξύ των Ελλήνων στρατιωτικών και πολιτικών στη Μέση Ανατολή

- τόσο ο Ζέρβας, όσο και ο Άρης, ή αλλιώς ο ΕΔΕΣ και ο ΕΛΑΣ είναι πλέον υπολογίσιμοι «παίκτες» για τους Βρετανούς οι οποίοι αντιλαμβάνονται ότι πέραν των αποσπασματικών επιχειρήσεων δολιοφθοράς τα Ελληνικά βουνά, οι αντάρτικες οργανώσεις είναι σε θέση να εξαπολύσουν ανταρτοπόλεμο μεγάλης κλίμακας κατά των κατοχικών δυνάμεων

- ο Άρης που ήταν πάντα στο στόχαστρο της ηγεσίας του ΚΚΕ θωρακίζεται και καθιστά ανεδαφικές τις σκέψεις που υπήρχαν για αντικατάσταση και παραγκωνισμό του

- το μέγεθος και η επιτυχία της επιχείρησης θα προκαλέσουν ενθουσιασμό μεταξύ του πληθυσμού και θα δείξουν ταυτόχρονα τα αποτελέσματα που μπορεί να έχει το αντάρτικο

2-Δεκ-1942 2η Κατοχική Κυβέρνηση Κ. Λογοθετόπουλου
 1942 logothetopoulososΟι γερμανικές Αρχές πολύ γρήγορα όμως διαπίστωσαν ότι ο Λογοθετόπουλος παρά το επιστημονικό του κύρος δεν είχε ικανές δυνάμεις επιβολής στο διαμορφωμένο πολιτικό σκηνικό και σε διάστημα μόλις λίγων μηνών αναζητούσαν τον αντικαταστάτη του.
17-Φεβ-1943 Διχασμός στα στρατεύματα της Μ. Ανατολής

 1942 mesianatoliΑπό το καλοκαίρι του 1941, αμέσως μετά τη μάχη της Κρήτης, ξεκίνησε ο σχηματισμός των πρώτων μονάδων του Ελληνικού στρατού στη Μέση Ανατολή. Το ναυτικό ήταν εκείνο που εξ’ αρχής βρέθηκε στην καλύτερη κατάσταση καθώς οι μονάδες του στόλου κατέπλεεαν στα λιμάνια της Αλεξάνδρειας και του Πόρτ Σάιντ ουσιαστικά ετοιμοπόλεμες. Σχεδόν αμέσως ενσωματώθηκαν στον επιχειρησιακό σχεδιασμό του Βρετανικού Βασιλικού Ναυτικού, κυρίως σε καθήκοντα συνοδείας νηοπομπών, ενώ σημαντικό επιθετικό ρόλο ανέλαβαν τα 5 υποβρύχια. Στο στρατό ξηράς τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά, καθώς δεν υφίσταντο οργανωμένες και επανδρωμένες μονάδες. Οι πρώτοι σχηματισμοί που οργανώθηκαν ήταν η Ι Ταξιαρχία και το 1ο Σύνταγμα Πεδινού Πυροβολικού. Και οι δύο μονάδες έλαβαν μέρος στη μάχη του El Alamein με αξιοσημείωτη δράση. Στις επιχειρήσεις που ακολούθησαν έλαβε μέρος και ο Ιερός Λόχος, ένας ιδιαίτερος σχηματισμός ο οποίος αποτελούταν σχεδόν εξ’ ολοκλήρου από αξιωματικούς, καθώς υπήρχε πληθώρα στελεχών στους χαμηλούς και μέσους βαθμούς τα οποία δεν ήταν δυνατό να απορροφηθούν σε αντίστοιχες θέσεις στους άλλους υφιστάμενους σχηματισμούς.

Μετά τη μάχη του El Alamein αποφασίσθηκε η δημιουργία ενός σχηματισμού επιπέδου μεραρχίας με την Ι (υφιστάμενη) Ταξιαρχία και τις νέες μονάδες της ΙΙ Ταξιαρχίας και Συντάγματος αρμάτων. Η κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής βρισκόταν σε επαφή με οργανώσεις της Αθήνας, κυρίως τη ΘΕΡΟΣ (επιτροπή των 6 συνταγματαρχών), μέσω της οποίας οργανωνόταν η διαφυγή ανώτερων και ανώτατων αξιωματικών από την Ελλάδα ώστε να αναλάβουν διοικήσεις στο νέο στράτευμα.

Όμως το κλίμα στο εσωτερικό του στρατού και του ναυτικού ήταν κακό. Κύρια αιτία η διάσταση και διαμάχη μεταξύ βασιλοφρόνων και δημοκρατικών αξιωματικών. Η διαμάχη είχε την ιδεολογική της βάση που ξεκινούσε από τον Εθνικό Διχασμό του 1915-17, συνέχιζε στη Μικρασιατική Καταστροφή και τη δίκη και εκτέλεση των έξι, έφτανε στα βενιζελικά πραξικοπήματα του 1933 και 1935 και κατέληγε στο ρολό του βασιλιά στην εγκαθίδρυση και λειτουργία της δικτατορίας του Μεταξά. Όμως είχε και πρακτική βάση, καθώς οι δημοκρατικοί αξιωματικοί φοβόντουσαν πώς ο νέος στρατός της Μέσης Ανατολής θα αποτελούσε το εργαλείο με το οποίο ο Βασιλιάς Γεώργιος θα επιτύγχανε την επάνοδό του στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση. Σύντομα μια ακόμα παράμετρος εισήχθη στην εξίσωση. Η ΑΣΟ (Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση) ήταν η επέκταση του ΕΑΜ στο στρατό της Μέσης Ανατολής. Έτσι στην αντιπαλότητα έμπαιναν και οι απλοί στρατιώτες, μέσω της ΑΣΟ. Σε αντίθεση με το ΕΑΜ που μέχρι αρκετά αργά μέσα στην κατοχή δεν έπαιρνε σαφή αντιβασιλική θέση, η ΑΣΟ εξ’ αρχής εκδηλώθηκε ανοικτά κατά της βασιλείας, αλλά και κατά των παλαιών αστικών κομμάτων, των βενιζελικών συμπεριλαμβανομένων.

Στις 17 Φεβρουαρίου 1943, με αφορμή την αναίτια αντικατάσταση του βενιζελικού διοικητή ενός εκ των ταγμάτων πεζικού της ΙΙ Ταξιαρχίας, δημιουργείται ένταση στο στρατό και το ναυτικό. Μέσα σε λίγες μέρες οι οπλίτες και αρκετοί βαθμοφόροι είχαν εξεγερθεί και κάθε έννοια διοίκησης στη ΙΙ Ταξιαρχία είχε καταλυθεί, καθώς 150 βασιλόφρονες αξιωματικοί της μονάδας παραιτούνται διαμαρτυρόμενοι για την κατάσταση.

Στις αρχές Μαρτίου η στάση εξαπλώνεται και στην Ι Ταξιαρχία και ο Π. Κανελλόπουλος, Αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και Υπουργός Εθνικής Αμύνης, σπεύδει στη Συρία όπου στάθμευαν οι μονάδες. Μετά από σύσκεψη με τους διοικητές των μονάδων και με τη σύμφωνη γνώμη των Βρετανών αποφασίζεται να απομακρυνθούν από το στράτευμα εκείνοι οι αξιωματικοί τους οποίους οι εξεγερθέντες χαρακτήριζαν «φασίστες». Οι 150 αξιωματικοί που είχαν παραιτηθεί και περίπου ίσος αριθμός οπλιτών, απομακρύνονται και μεταφέρονται στο στρατόπεδο Μέρτζ Αγιούμ. Τη διοίκηση των Ελληνικών μονάδων αναλαμβάνουν Βρετανοί και ο Κανελλόπουλος παραιτείται. Ο Βασιλιάς Γεώργιος και ο πρωθυπουργός Τσουδερός φεύγουν από το Λονδίνο και έρχονται στο Κάιρο, όπου βρίσκουν τις δύο ταξιαρχίες ουσιαστικά διαλυμένες. Λίγες μέρες αργότερα ο Βασιλιάς Γεώργιος συναινεί να σε ριζικό ανασχηματισμό της κυβέρνησης και στις 24 Μαρτίου απομακρύνονται από αυτή τα τελευταία μέλη των κυβερνήσεων του Μεταξά. Η κορύφωση της κρίσης έχει περάσει, όμως θα αφήσει βαθιές πληγές οι οποίες όχι μόνο δε θα κλείσουν, αλλά θα αιμορραγήσουν ακόμα πιο άσχημα στους επόμενους μήνες .

Ο Ελληνικός Στρατός της Μέσης Ανατολής έχει πλέον μεταβληθεί, σε ότι αφορά τους Βρετανούς, από Συμμαχική αξιόμαχη δύναμη, σε πρόβλημα. Το στρατόπεδο του Μέρτζ Αγιούμ όπου κλείστηκαν οι 150 βασιλόφρονες αξιωματικοί θα αποτελέσει το εκκολαπτήριο του ΙΔΕΑ (Ιερός Δεσμός Ελλήνων Αξιωματικών) που όταν αργότερα πάρει την ταυτότητά του επί Ελληνικού εδάφους θα αποτελέσει ένα σημαντικότατο παράγοντα ανωμαλίας για τις επόμενες δεκαετίες.

24-Φεβ-1943 Ματαίωση της πολιτικής επιστράτευσης
 1943 epistrateysiΑπό τις αρχές του 1943 ήταν διάχυτη η φήμη ότι οι Γερμανοί ετοιμαζόντουσαν να προχωρήσουν σε πολιτική επιστράτευση και αποστολή στη Γερμανία Ελλήνων εργατών για υποχρεωτική εργασία. Στις 23 Φεβρουαρίου 1943 δημοσιεύεται απόφαση του Στρατιωτικού Διοικητή Νοτιο-Ανατολικής Ευρώπης με την οποία ορίζεται η υποχρέωση κάθε Έλληνα 16-45 ετών να αναλάβει εργασία που θα του υποδειχθεί από τις Γερμανικές αρχές, και υπό συνθήκες υποχρεωτικού στρατωνισμού, εφόσον και όταν αυτές το κρίνουν αναγκαίο. Από την επομένη, στις 24 Φεβρουαρίου, αρχίζουν δυναμικές κινητοποιήσεις. Ομάδες πολιτών συγκεντρώνονται σε διάφορα σημεία της Αθήνας και φωνάζουν «Όχι επιστράτευση», τραγουδώντας τον Εθνικό Ύμνο. Ομάδες διαδηλωτών εισβάλλουν στο Υπουργείο Εργασίας, στη διασταύρωση Τοσίτσα και Μπουμπουλίνας και καίνε τα αρχεία του, ουσιαστικά τα αρχεία της επιστράτευσης. Οι ταραχές σε ολόκληρη την πόλη θα συνεχιστούν για αρκετές ημέρες με ξεχωριστή στιγμή τους την ημέρα της κηδείας του Κωστή Παλάμα στις 28 Φεβρουαρίου. Στις 4 Μαρτίου, ο πρωθυπουργός Λογοθετόπουλος θα προβεί σε ανακοίνωση με την οποία διαβεβαιώνει ότι δεν πρόκειται να γίνει επιστράτευση.
28-Φεβ-1943 Κηδεία του Κωστή Παλαμά
 1943 palamasΣτις 27 Φεβρουαρίου 1943 πεθαίνει ο εθνικός ποιητής Κωστής Παλαμάς. Την επόμενη μέρα γίνεται η κηδεία του, παρουσία της κατοχικής κυβέρνησης και του πρωθυπουργού Λογοθετόπουλου και εκπροσώπων των Γερμανικών αρχών κατοχής. Η τελετή παίρνει το χαρακτήρα μαζικής λαϊκής εκδήλωσης χιλιάδων ανθρώπων υπέρ της πατρίδας και κατά των κατακτητών, μια αχτίδα φωτός στη μέση της κατοχικής νύχτας. Ο Άγγελος Σικελιανός απαγγέλει ένα συγκλονιστικό ποίημα: «Ηχήστε οι σάλπιγγες, καμπάνες βροντερες, Δονήστε σύγκορμη τη χώρα, πέρα ως πέρα. Βογγήστε τύμπανα πολέμου. Οι φοβερές σημαίες ξεδιπλωθείτε στον αέρα. Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα! ….» Χιλιάδες άνθρωποι τραγουδούν τον Εθνικό Ύμνο μπροστά στους εκπροσώπους των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών κατοχής.
9-Μαρ-1943 Ο Ζέρβας δηλώνει νομιμοφροσύνη στο Βασιλιά

 1943 ZerbasΣτα τέλη Φεβρουαρίου του 1943 και ενώ έχει ήδη αποτύχει η προσπάθεια των αστικών κομμάτων να δημιουργήσουν ισχυρό αντάρτικο, οι Βρετανοί (στα πλαίσια της πάγιας τακτικής της Βρετανικής εξωτερικής πολιτικής που βλέπει βαθιά στο μέλλον) αντιλαμβάνονται ότι η επικρατούσα κατάσταση στην Ελλάδα εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για τις πολιτειακές εξελίξεις, όπως αυτοί τις επιθυμούν, μετά την απελευθέρωση. Για τους Βρετανούς ο Βασιλιάς Γεώργιος είναι πιστός σύμμαχος, όμως στην Ελλάδα δεν υπάρχει ούτε μία σημαντική αντάρτικη οργάνωση η οποία να τρέφει φιλικά αισθήματα προς αυτόν. Ο μεν ΕΔΕΣ έχει ρητώς διακηρύξει τα αντιβασιλικά του φρονήματα, ενώ το ΕΑΜ, παρότι επίσημα δεν έχει λάβει θέση, θεωρείται ότι κατευθύνεται από το ΚΚΕ και άρα εξ’ ορισμού ανήκει στο αντιβασιλικό στρατόπεδο. Η ΒΣΑ (Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή) παίρνει την εντολή να προσεγγίσει το Ζέρβα και να τον πείσει να αποκηρήξει την αδιάλακτη αντιβασιλική στάση του, έτσι ώστε να προσελκύσει περισσότερους βασιλόφρονες αξιωματικούς, με τελικό στόχο το μετασχηματισμό του ΕΔΕΣ σε δύναμη ικανή να υπερασπιστεί το επιθυμητό πολιτειακό καθεστώς, όταν έρθει η ώρα της αναπόφευκτης σύγκρουσης. Ταυτόχρονα, η δύναμη του ΕΑΜ έχει πλέον προσθέσει στους φόβους τους και την πιθανή επικράτηση του ΚΚΕ στις πολιτικές εξελίξεις, γεγονός που απειλεί όχι μόνο το Βασιλιά, αλλά μεταβάλλει ριζικά τη θέση της Ελλάδας στη γεωπολτική σκακιέρα.

Οι Βρετανοί, μέσω του C. Woodhouse τα καταφέρνουν και στις 9 Μαρτίου 1943 ο Ζέρβας στέλνει στο Κάιρο, μέσω της ΒΣΑ, τηλεγράφημα με το οποίο αφενός δηλώνει τη νομιμοφροσύνη του στο Βασιλιά και την πλήρη υποταγή στις επιθυμίες της Αγγλίας «ακόμη και χωρίς εκπεφρασμένην γνώμη λαού» και αφετέρου αναλαμβάνει την αποστολή να αντιταχθεί «εις πάσαν απόπειρα ήδη εκδηλωθείσαν προς αυθαίρετον και δυναμική εγκαθίδρυσην κομμουνισμού». Αυτό το τηλεγράφημα ο Ζέρβας το απέκρυψε ακόμα και από τον υπαρχηγό του Κ. Πυρομάγλου.

15-Μαρ-1943 Οι Έλληνες Εβραίοι και η τελική λύση
 1943 EbraioiΣτα μέσα Μαρτίου του 1943 αρχίζουν οι εκτοπίσεις των Ελλήνων Εβραίων προς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ήδη από τις αρχές της κατοχής οι Εβραίοι τελούσαν υπό διωγμό ο οποίος συμπεριλάμβανε περιοριστικούς όρους στις μετακινήσεις και τη διαβίωση, κατασχέσεις περιουσιών, ξυλοδαρμούς και εξευτελισμούς. Οι εκτοπισμοί ξεκινούν από την πολυπληθή κοινότητα της Θεσσαλονίκης και επεκτείνονται στην υπόλοιπη Ελλάδα, γίνονται δε εντονότεροι και συστηματικότεροι μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας. Από τους περίπου 77.000 Έλληνες Εβραίους το 86% θα εξοντωθεί κατά τη διάρκεια της κατοχής. Αξίζει όμως να σημειωθεί η στάση των ορθόδοξων χριστιανών Ελλήνων, όπως μάλιστα περιγράφεται από το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο: «Ένα μνημειώδες κείμενο, για την υποστήριξη των Εβραίων της Ελλάδος, μοναδικό στα χρονικά ολόκληρης της κατεχόμενης Ευρώπης, ήταν η υπερήφανη απάντηση του τότε Αρχιεπισκόπου Αθηνών Δαμασκηνού προς το δοσίλογο Πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο και το στρατηγό των Ναζί Στροπ, ο οποίος απείλησε τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό με τουφεκισμό, εξ αιτίας της σκληρής έγγραφης διαμαρτυρίας του για τους διωγμούς των Ισραηλιτών της Ελλάδος. Η επιστολή αυτή ήταν γραμμένη σε αυστηρότατο ύφος και αναφερόταν στους ισχυρούς δεσμούς που ενώνουν τους Έλληνες Ορθόδοξους με τους Έλληνες Εβραίους ως από κοινού πολίτες της Ελλάδος στα πολιτικά δικαιώματα, αλλά κυρίως στο νου και την ψυχή . Η επιστολή απετέλεσε μνημείο θάρρους, εθνικής αξιοπρέπειας και σεβασμού των ανθρωπίνων ιδανικών και εξέφρασε τις απόψεις του τότε κατ΄ ανάγκη φιμωμένου Ελληνικού λαού».
7-Απρ-1943 3η Κατοχική Κυβέρνηση Ι. Ράλλη
 1943 rallis ioannisΗ κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη είναι η 3η και τελευταία κατοχική κυβέρνηση. Η δημιουργία μιας ένοπλης δύναμης που σκοπό της θα είχε τη διατήρηση της έννομης τάξης και την καταπολέμηση των κομμουνιστών του ΕΛΑΣ ήταν όρος που έθεσε ο Ιωάννης Ράλλης προκειμένου να αναλάβει την πρωθυπουργία.
20-Απρ-1943 Σχηματισμός και 1η διάλυση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων
 1943 PsarosΜετά το θάνατο του Τσιγάντε και την περιπέτεια του Σαράφη, ο Ψαρρός προχωρά στις 20 Απριλίου 1943 στη δημιουργία του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, του αντάρτικου της ΕΚΚΑ. Όμως μόλις λίγες μέρες αργότερα μονάδα του ΕΛΑΣ υπό τον Άρη Βελουχιώτη θα αιχμαλωτίσει τον Ψαρρό (με τρόπο σχεδόν όμοιο με εκείνο που παγιδεύτηκε ο Σαράφης) και θα διαλύσει το 5/42. Η ενέργεια του Βελουχιώτη συνάντησε την έντονη αντίδραση του Σαράφη (ο οποίος ήταν πλέον στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ), αλλά και του Τζήμα (πολιτικός εκπρόσωπος του ΕΑΜ). Ο Βελουχιώτης ισχυρίζεται, βάσιμα, ότι εκτελούσε εντολές της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ οι οποίες του μεταβιβάστηκαν μέσω του καπετάνιου της ΑττικοΒοιωτίας Ορέστη (αργότερα θα επιβεβαιωθεί ο ισχυρισμός του Βελουχιώτη και ο Ορέστης θα αναλάβει την ευθύνη για το ότι ερμήνευσε με υπερβολικό ζήλο μια αρκετά αόριστη εντολή της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ). Τελικά ο Ψαρρός, αφού συναντήθηκε με το Γενικό Αρχηγείο του ΕΛΑΣ, το συνταγματάρχη Myers της ΒΣΑ (Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή) και κατόπιν εντολών του ΣΜΑ (Στρατηγείο Μέσης Ανατολής), έφυγε ελεύθερος να επανασυστήσει το 5/42 και αφού του παραδόθηκε ο οπλισμός που είχε αφαιρέσει ο ΕΛΑΣ. Όμως και πάλι η ύπαρξη του 5/42 θα είναι βραχύβια.
21-Απρ-1943 Ο Σ. Σαράφης στον ΕΛΑΣ

 1943 SarafisΣτις αρχές Ιανουαρίου 1943 ο συνταγματάρχης Σ. Σαράφης, μετά τις συνεννοήσεις με τον Ψαρρό και τον Τσιγάντε και κατ’ εντολή της Επιτροπής Συντονισμού, ξεκίνησε για τα βουνά σε μια αρχική προσπάθεια διερεύνησης των συνθηκών και προετοιμασίας της δημιουργίας του αντάρτικου των αστικών κομμάτων. Ξεκινά από την περιοχή των Τρικάλων (όπου και μαθαίνει την πληροφορία για το θάνατο του Τσιγάντε). Εκεί συναντά το μικρό σώμα του ταγματάρχη Κωστόπουλου που είχε δημιουργηθεί με την ενίσχυση του ΕΑΜ, χωρίς όμως να ανήκει στον ΕΛΑΣ. Συνεχίζει στην περιοχή του ΕΔΕΣ όπου συναντά το Ζέρβα και το συνταγματάρχη Myers. Οι συζητήσεις του κατ’ αρχήν φαίνεται να αποδίδουν καρπούς. Στη συνέχεια επιστρέφει στη Δυτική Θεσσαλία όπου η κατάσταση αρχίζει να περιπλέκεται. Μαζί με το σώμα του Κωστόπουλου κινείται προς τα ορεινά της Καρδίτσας όπου σύμφωνα με πληροφορίες έχει αιχμαλωτιστεί από τον ΕΛΑΣ ο ταγματάρχης Αντωνόπουλος, καθ’ οδόν προς το βουνό για ενισχύσει τη δημιουργία του αντάρτικου υπό το Σαράφη. Τη νύχτα της 3ης Μαρτίου και ενώ η ομάδα Σαράφη-Κωστόπουλου είχε καταλύσει στο χωριό Βουνέσι, αιχμαλωτίζονται από μονάδα του ΕΛΑΣ. Όπως και με πολλά άλλα περιστατικά της αντίστασης, οι πληροφορίες για το ποιος έδωσε την εντολή για τη σύλληψη του Σαράφη είναι ασαφείς. Η επικρατούσα, αλλά όχι μοναδική, άποψη ήταν πώς το ΕΑΜ και το ΚΚΕ αιφνιδιάστηκαν από την εξέλιξη, η οποία φαίνεται να ήταν πρωτοβουλία του τοπικού ηγετικού στελέχους του ΚΚΕ και του ΕΑΜ στη Θεσσαλία, του Κώστα Καραγιώργη.

Ο αιχμάλωτος πλέον Σαράφης μετακινείται στα βουνά της Καρδίτσας και της Ρούμελης, από χωριό σε χωρίο, όπου αλλού αντιμετωπίζεται με χλευασμούς, αλλού με αδιαφορία, και αλλού με συγκρατημένη συμπάθεια. Η κατάληξη αυτού του ταξιδιού θα είναι η πλέον απρόβλεπτη. Ο Σαράφης ανακοινώνει στο στέλεχος του ΕΑΜ και του ΚΚΕ Ανδρέα Τζήμα, αλλά και στο συνταγματάρχη Myers που έσπευσε να τον συναντήσει, ότι αποφάσισε να προσχωρήσει στο ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Όπως θα αναφέρει στον Myers, αλλά και το στρατηγό Γρηγοριάδη, συναγωνιστή του στην οργάνωση ΤΡΙΑ ΑΛΦΑ όταν τον συνάντησε λίγες μέρες αργότερα στην Αθήνα, εκτίμησε πώς η εξάπλωση και η οργάνωση του ΕΑΜ στην ύπαιθρο και τα βουνά, ήταν πλέον τέτοιου μεγέθους που καθιστούσε οποιαδήποτε άλλη προσπάθεια και περιττή, αλλά και καταδικασμένη. Και ότι πίστευε πώς ο αντιστασιακός αγώνας εξυπηρετούταν καλύτερα από τη συνεργασία με το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Το δρόμο αυτό θα ακολουθήσει και ο στρατηγός Γρηγοριάδης. Η προσπάθεια δημιουργίας του αντάρτικου των αστικών κομμάτων έχει πλέον οριστικά ναυαγήσει.

Στις 21 Απριλίου 1943, μετά από σύσκεψη της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ αποφασίζεται η δημιουργία Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, στο οποίο αναλαμβάνουν, ο Σαράφης στρατιωτικός αρχηγός, ο Βελουχιώτης καπετάνιος και ο Τζήμας πολιτικός εκπρόσωπος του ΕΑΜ.

18-Ιουν-1943 Ιδρυτικός Νόμος των ταγμάτων ασφαλείας

 1943 tagmataΤα τάγματα ασφαλείας δημιουργήθηκαν δια του Νόμου 260/1943 που εκδόθηκε στις 18 Ιουνίου του 1943. Ως αρχικοί σκοποί της ίδρυσης των Ταγμάτων αναφέρθηκαν η τήρηση της τάξης σε περίπτωση κομμουνιστικών ενεργειών, καθώς και η παρεμπόδιση της επιστροφής του βασιλιά. Ο δεύτερος στην πορεία εγκαταλείφθηκε και πιθανόν αποτελούσε τρόπο για να πεισθούν να καταταχθούν στα Τάγματα οι Βενιζελικοί αξιωματικοί που είχαν αποταχθεί ήδη από το 1936 επί καθεστώτος Μεταξά. Η δράση τους ξεκίνησε ουσιαστικά το φθινόπωρο του ίδιου έτους. Τα Τάγματα Ασφαλείας συνεργάζονταν στενά με τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής, τόσο ως μάχιμη δύναμη σε επιχειρήσεις όσο και σαν σώμα φύλαξης αιχμαλώτων, υποστηρικτική δύναμη, και ως αποσπάσματα θανάτου. Η συνεργασία τους χαρακτηριζόταν από τους ίδιους τους Γερμανούς σε αναφορές τους ως εξαιρετική. Η συνολική δύναμη των Ταγμάτων έφτασε τις 22.000 στο τέλος της Κατοχής, σε 9 ευζωνικά και 22 εθελοντικά τάγματα.

Τα Τάγματα Ασφαλείας καταδικάστηκαν ως προδοτικά με διάγγελμα της κυβέρνησης του Καίρου τον Ιανουάριο του 1944, και με κοινή ανακοίνωση των αντιστασιακών οργανώσεων ΕΚΚΑ, ΕΔΕΣ και ΕΑΜ το Φεβρουάριο του ίδιου χρόνου. Στη Συμφωνία της Καζέρτας, που προηγήθηκε της απελευθέρωσης της Ελλάδας, τα Τάγματα Ασφαλείας χαρακτηρίστηκαν όργανα του εχθρού.

21-Ιουν-1943 Επιχείρηση «Animals»

 1943 animalsΣτις αρχές Μαίου 1943, και ενώ ο Ψαρρός είναι αιχμάλωτος του ΕΛΑΣ, η ΒΣΑ (Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή) ενημερώνεται ότι επίκειται αποβατική επιχείρηση στη Νότια Ευρώπη με πιθανές περιοχές τη Σικελία και την Ελλάδα. Η ΒΣΑ πρέπει να επιτύχει την ενοποίηση των Ελληνικών αντάρτικων ομάδων ώστε να εκτελεσθεί μια σειρά επιχειρήσεων που στόχο θα έχουν να καθηλώσουν και να περισπάσουν όσο το δυνατό περισσότερες εχθρικές δυνάμεις. Το σύνολο αυτών των επιχειρήσεων δολιοφθοράς και αντιπερισπασμού λαμβάνει την κωδική ονομασία «Animals». Η αρχική προσπάθεια της ΒΣΑ είναι προς την κατεύθυνση της ίδρυσης ενός Κοινού Γενικού Στρατηγείου, η οποία θα πραγματοποιηθεί μόλις στα μέσα Ιουλίου. Στις αρχές Ιουνίου η Ελλάδα ζει αναμένοντας από μέρα σε μέρα τη Συμμαχική απόβαση. Δύο άνθρωποι όμως γνωρίζουν ότι στόχος είναι η Σικελία, πρόκειται για τον αρχηγό της ΒΣΑ E. Myers και τον υπαρχηγό του C. Woodhouse. Αλλά ακόμα και σε αυτή την περίπτωση οι επιχειρήσεις είναι απαραίτητες στα πλαίσια του αντιπερισπασμού που εξασφαλίζει τη διασπορά των Γερμανικών και Ιταλικών δυνάμεων. Εκ των υστέρων θα διαπιστωθεί ότι οι Γερμανοί είχαν πραγματικά πιστέψει ότι η απόβαση θα γινόταν σε Ελληνικό έδαφος.

Στις 21 Ιουνίου ομάδα Βρετανών σαμποτέρ εκτελεί μια από τις μεγαλύτερες αποστολές δολιοφθοράς του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου ανατινάσοντας τη σιδηροδρομική γέφυρα του Ασωπού. Την ίδια μέρα δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιτίθενται στην περιοχή του Σαρανταπόρου και καταστρέφουν Γερμανική φάλαγγα που κινείται προς τη Λάρισα. Στις 8 Ιουλίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ συνεργάζονται για την πλήρη εξόντωση μιας Ιταλικής μονάδας στο δρόμο Ιωαννίνων-Πρέβεζας. Πολλές είναι και οι μικρότερου μεγέθους επιχειρήσεις κατά Ιταλικών και Γερμανικών μονάδων. Η επιχείρηση τερματίζεται στις 18 Ιουλίου με διαταγή του αρχιστράτηγου Μέσης Ανατολής Wilson και ενώ ήδη από τις 9 Ιουλίου έχει ξεκινήσει η απόβαση στη Σικελία.

22-Ιουν-1943 2η διάλυση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων
 1943 PsarosΣτις 22 Ιουνίου 1943 και ενώ είναι στο αποκορύφωμά της η επιχείρηση Animals υπό το συντονισμό του ΣΜΑ, το 5/42 σύνταγμα του Ψαρρού διαλύεται για 2η φορά, και πάλι από μονάδα του ΕΛΑΣ. Για μια ακόμα φορά η προέλευση της διαταγής διάλυσης αποτελεί αντικείμενο έρευνας από το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ και το ΕΑΜ, μέχρι που ο ταγματάρχης Ζούλας (στρατιωτικός αρχηγός του Γενικού Αρχηγείου Ρούμελης) παραδέχεται ότι την εξέδωσε ο ίδιος. Σχεδόν ένα χρόνο αργότερα ο Ζούλας θα είναι μεταξύ των πρωταγωνιστών της 3ης και τραγικά οριστικής διάλυσης του 5/42. Η 2η διάλυση του 5/42 έρχεται σε μια χρονική στιγμή που βρίσκεται σε εξέλιξη η προσπάθεια σύστασης κοινού γενικού αρχηγείου όλων των αντάρτικων ομάδων, κατόπιν πίεσης των Βρετανών και της κυβέρνησης της Μέσης Ανατολής. Ευτυχώς η προσπάθεια θα ευδοθεί και ο Ψαρρός θα ξανανέβει στο βουνό στις αρχές Σεπτεμβρίου 1943, συνοδευόμενος από ένα μάλλον απρόσμενο συνοδοιπόρο, το Γενικό Γραμματέα του ΚΚΕ Γιώργη Σιάντο. Ο Ψαρρός θα επανασυστήσει το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων για 3η και τελευταία φορά.
4-Ιουλ-1943 Επιχείρηση Zitadelle
 1943 kurskΣε μια προσπάθεια της Γερμανικής Ανώτατης Διοίκησης να ανακτηθεί η πρωτοβουλία κινήσεων στο Ανατολικό μέτωπο ξεκινά στις 4 Ιουλίου 1943 η επιχείρηση Zitadelle η οποία θα εξελιχθεί στη μάχη του Κούρσκ. Για την επιχείρηση αυτή ο Γερμανικός στρατός πραγματοποίησε μια απίστευτη συγκέντρωση μάχιμων μονάδων, ενώ παράλληλα εισήγαγε στη μάχη τους νέους τύπους τεθωρακισμένων του. Μια από τις επιμέρους μάχες, αυτή της Προκορόβκα, χαρακτηρίσθηκε ώς η μεγαλύτερη σύγκρουση τεθωρακισμένων στην ανθρώπινη ιστορία. Όμως η Γερμανική επίθεση δεν κατόρθωσε να διασπάσει τις Σοβιετικές γραμμές ενώ υπέφερε τεράστιες απώλειες σε έμψυχο και υλικό δυναμικό. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η απόφαση του Hitler να αποσύρει από το πεδίο της μάχης και ενώ οι επιχειρήσεις ήταν σε εξέλιξη, σημαντικές μονάδες για να τις μεταφέρει στην Ιταλία, καθώς στις 9 Ιουλίου 1943 πραγματοποιούνταν η Συμμαχική απόβαση στη Σικελία.
5-Ιουλ-1943 Νέα αναταραχή στις μονάδες της Μ. Ανατολής
 1943 MiaoulisΜετά τα γεγονότα του Μαρτίου στις μονάδες της Μέσης Ανατολής επικρατούσε σχετική ηρεμία, όμως είχαν πάψει να θεωρούνται αξιόμαχες. Στις αρχές Ιουλίου 1943 μια σειρά επεισοδίων εξελίσσονται στα πολεμικά πλοία Ιέραξ και Μιαούλης, που έχουν ώς αποτέλεσμα τη σύλληψη και φυλάκιση αρκετών ναυτών με την κατηγορία της στάσης. Στις 5 Ιουλίου 1943 οι ταραχές εξαπλώνονται και στο στρατό ξηράς. Η ΙΙ Ταξιαρχία χάνει περισσότερους από τριακόσιους οπλίτες και υπαξιωματικούς οι οποίοι φυλακίζονται με την κατηγορία της στάσης, και ουσιαστικά παύει να υφίσταται ώς πραγματικός μάχιμος σχηματισμός.
9-Ιουλ-1943 Απόβαση στη Σικελία - πτώση του Μουσολίνι
 1943 sicilyΜετά από συστηματική προετοιμασία και από σειρά παραπλανητικών ενεργειών στη Ν. Ευρώπη (μεταξύ αυτών η επιχείρηση Animals στην κατεχόμενη Ελλάδα), οι Συμμαχικές δυνάμεις επιστρέφουν στην Ευρώπη στις 9 Ιουλίου 1943 με την απόβαση στη Σικελία. Υπό το βάρος της προώθησης των Συμμαχικών στρατευμάτων στο Ιταλικό έδαφος ο βασιλιάς Βίκτωρ Εμμανουήλ προχωρά στις 25 Ιουλίου 1943 στη σύλληψη του Μουσολίνι και την αντικατάστασή του από το Στρατάρχη Badoglio. Η κυβέρνηση του Badoglio σύντομα θα αρχίζει συζητήσεις με τις Συμμαχικές δυνάμεις για συνθηκολόγηση.
19-Ιουλ-1943 Κοινό Γενικό Στρατηγείο
 1943 Zervas VelouxiotisΟι προσπάθειες της ΒΣΑ (Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής) για ίδρυση Κοινού Γενικού Στρατηγείου των αντάρτικων σχηματισμών ευδοκιμούν στις 19 Ιουλίου 1943 και ενώ η επιχείρηση «Animals» έχει ολοκληρωθεί. Όμως η εξέλιξη είναι ιδιαιτέρως σημαντική για την κατεχόμενη Ελλάδα, αποτελώντας μια αχτίδα ελπίδα, τόσο για όσα συμβαίνουν εν μέσω κατοχής, όσο και για όσα θα μπορούσαν να αποφευχθούν μετά την απελευθέρωση. Το Κοινό Γενικό Στρατηγείο εγκαθίσταται στο Περτούλι και σε αυτό συμμετέχουν ο ΕΛΑΣ, ο ΕΔΕΣ, η ΒΣΑ και λίγο αργότερα θα προστεθεί η ΕΚΚΑ, ενώ σύνδεση θα υπάρχει και με την ΠΑΟ της Μακεδονίας. Στους λίγους μήνες που λειτούργησε το Κοινό Γενικό Στρατηγείο, στην ορεινή, ανταρτοκρατούμενη Ελλάδα επικράτησε μια ατμόσφαιρα πραγματικά μοναδική. Ο Ζέρβας και ο Άρης ταξιδεύουν μαζί και μιλούν μαζί για εθνική ενότητα. Μια τεράστια περιοχή της ηπειρωτικής Ελλάδας, σχεδόν το σύνολο των ορεινών όγκων Στερεάς Ελλάδας, Ηπείρου, Θεσσαλίας και Δυτικής Μακεδονίας είναι ουσιαστικά απελευθερωμένη. Οι κατοχικές δυνάμεις έχουν αποχωρήσει και πολύ σπάνια τολμούν να προσεγγίσουν. Τον Αύγουστο και το Σεπτέμβριο του 1943 διενεργούνται ελεύθερες εκλογές τοπικής αυτοδιοίκησης, σε ολόκληρη την ανταρτοκρατούμενη Ελλάδα, με συμμετοχή κυρίως του ΕΑΜ, του ΕΔΕΣ και της ΕΚΚΑ, αλλά και μεμονωμένων κατά τόπους σχηματισμών. Η περίοδος από τις 19 Ιουλίου έως τις 10 Οκτωβρίου 1943 είναι ίσως η πιο ειδυλιακή περίοδος της κατοχής στα απελευθερωμένα βουνά. Δυστυχώς θα τη διαδεχθεί η πρώτη μεγάλη καταιγίδα.
10-Αυγ-1943 Αντιπροσωπεία των «βουνών» στη Μέση Ανατολή

1943 Georgios Μετά τη δημιουργία του Κοινού Γενικού Στρατηγείου των αντάρτικων σχηματισμών τον Ιούλιο του 1943, γίνεται η πρώτη πραγματική επαφή μεταξύ της κυβέρνησης της Μέσης Ανατολής και των αντιστασιακών πολιτικών οργανώσεων. Στις 10 Αυγούστου 1943 φτάνουν στο Κάιρο οι: Γ. Καρτάλης από την ΕΚΚΑ, Κ. Πυρομάγλου από τον ΕΔΕΣ, Α. Τζήμας από το ΕΑΜ και Π. Ρούσος, Η. Τσιριμώκος, Κ. Δεσποτόπουλος επίσης του ΕΑΜ (οι 3 τελευταίοι μετά από απαίτηση του Γ.Γ. του ΚΚΕ Γ. Σιάντου). Μαζί τους ταξιδεύει στην Αίγυπτο και ο συνταγματάρχης Myers, αρχηγός της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής. Στόχος του ταξιδιού είναι η συζήτηση με τις Ελληνικές αρχές της Μέσης Ανατολής και τις Συμμαχικές αρχές, τα «Ελληνικά προβλήματα», είναι όμως αξιοσημείωτο ότι η Ελληνική κυβέρνηση δε το γνώριζε μέχρι την τελευταία στιγμή, καθώς είχε οργανωθεί εξ’ ολοκλήρου από τους Άγγλους.

Το κυριάρχο θέμα των συναντήσεων είναι το πολιτειακό και συγκεκριμένα η αντίθεση όλων ανεξαιρέτως των αντιστασιακών οργανώσεων στην επιθυμία του Βασιλιά να επιστρέψει στην Ελλάδα αμέσως μετά την απελευθέρωση. Η πρότασή τους ουσιαστικά είναι κοινή, με μικρές διαφοροποιήσεις, καθώς τόσο το ΕΑΜ, όσο και ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ προτείνουν το σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας η οποία θα διενεργούσε δημοψήφισμα για το πολιτειακό. Μόνο μετά από το δημοψήφισμα θα μπορεί να επιστρέψει ο Γεώργιος, εφόσον βέβαια το επέτρεπε το αποτέλεσμά του. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Πυρομάγλου, εκπρόσωπος του ΕΔΕΣ, δε γνωρίζει για το τηλεγράφημα του Μαρτίου του 1943 με το οποίο ο Ζέρβας έχει δηλώσει τη νομιμοφροσύνη του στο Βασιλιά.

Σε μια πραγματικά μοναδική στιγμή εθνικής ομοφωνίας, μετά από κοινή σύσκεψη των εκπροσώπων των αντιστασιακών οργανώσεων και της κυβέρνησης της Μέσης Ανατολής, με την υποστήριξη του Π. Κανελλόπουλου, επέρχεται μια συμφωνία που αν τα πράγματα εξελίσσοντο διαφορετικά στο μέλλον, θα είχε πραγματικά ιστορική σημασία. Η κυβέρνηση του Καίρου και οι εκπρόσωποι των βουνών, υπογράφουν απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου με την οποία ζητείται από το Βασιλιά Γεώργιο να δηλώσει ότι «δεν προτίθεται να επιστρέψει εις την Ελλάδα προ της διενεργείας του Δημοψηφίσματος.» Η αντίδραση του Γεωργίου είναι χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνεται το αξίωμα: αποστέλλει τηλεγράφημα διαμαρτυρίας για την παραπάνω απόφαση της δικής του κυβέρνησης, προς τους Roosevelt και Churchill οι οποίοι βρίσκονται μαζί στο Kebec του Καναδά. Οι δύο ηγέτες με απαντητικά τηλεγραφήματα στηρίζουν απόλυτα το Γεώργιο και αδειάζουν την Ελληνική κυβέρνηση και τους εκπροσώπους της αντίστασης.

Λίγες μέρες αργότερα, στις 16 Σεπτεμβρίου 1943, οι 6 εκπρόσωποι της αντίστασης θα εκδιωχθούν από τους Άγγλους, επιστρέφοντας στην κατεχόμενη Ελλάδα. Δύο σημαντικές λεπτομέρειες: στο ταξίδι της επιστροφής τους συνοδεύει ο Ε. Μπακιρτζής (ο «κόκκινος συνταγματάρχης» ή/και πράκτορας των Αγγλικών υπηρεσιών), ενώ δεν είναι μαζί τους ο συνταγματάρχης Myers (οι φιλοεαμικές του τάσεις δεν εξυπηρετούν πλέον τη Βρετανική πολιτική). Είναι όμως δύο Αμερικανοί στρατιωτικοί και από το σημείο αυτό η Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή θα μετονομαστεί σε Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή με επικεφαλής πλέον τον C. Woodhouse.

16-Αυγ-1943 Σφαγή στο Κομμένο
 1943 kommenoΣτις 16 Αυγούστου μονάδα του 98ου Συντάγματος ορεινού πεζικού του Γερμανικού στρατού κινείται προς το χωριό Κομμένο, στις όχθες του Άραχθου, κοντά στην Άρτα, μετά από την παρουσία ανταρτών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ στο χωριό. Οι Γερμανικές δυνάμεις επιτίθενται στο χωριό και παρά το γεγονός ότι δε συναντούν καμία αντίσταση καθώς οι αντάρτες είχαν πλέον αποχωρήσει, πυροβολούν αδιακρίτως κατά των αμάχων. 317 άνθρωποι σκοτώνονται, μεταξύ των οποίων 74 παιδιά κάτω των δέκα χρονών. Το Κομμένο χάνει το μισό περίπου πληθυσμό του, μόνο όσοι κατορθώνουν να διασχίσουν τον Άραχθο διασώζονται, και στη συνέχεια παραδίδεται στις φλόγες. Αξίζει να σημειωθεί πώς για τη σφαγή στο Κομμένο δεν είναι υπεύθυνη κάποια μονάδα των SS, αλλά μια από τις επίλεκτες μονάδες τακτικού στρατού.
3-Σεπ-1943 Η Ιταλία συνθηκολογεί
 1943 italy armisticeΣτις 3 Σεπτεμβρίου 1943 η Ιταλική κυβέρνηση υπό το Στρατάρχη Badoglio υπογράφει τη συνθηκολόγηση με τις Συμμαχικές δυνάμεις, και το γεγονός αναγγέλεται στις 8 Σεπτεμβρίου. Οι διάσπαρτες σε πολλά σημεία της Ευρώπης, μεταξύ των οποίων και την Ελλάδα, Ιταλικές δυνάμεις συλλαμβάνονται και αφοπλίζονται από τους Γερμανούς, ή συνεχίζουν πιστά στο πλευρό τους, ή στρέφουν τα όπλα εναντίον τους. Η πιο τραγική ιστορία της Ιταλικής συνθηκολόγησης εξελίσσεται στην Κεφαλονιά, όπου μετά από αντίσταση μίας εβδομάδας η Ιταλική μεραρχία Acqui παραδίδεται στις Γερμανικές δυνάμεις. Περίπου 4.500 Ιταλοί στρατιώτες εκτελούνται ενώ 3.000 χάνονται κατά τη μεταφορά. Στην Ελλάδα το σύνολο των εδαφών που βρισκόντουσαν υπό Ιταλική κατοχή και έλεγχος περνούν στους Γερμανούς και μια σκληρότερη περίοδος της Κατοχής αρχίζει. Ταυτόχρονα τεράστιος αριθμός οπλισμού και πολεμικού υλικού είναι διαθέσιμος για τις αντάρτικες δυνάμεις. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της μεραρχίας Pignerolo η οποία σταθμεύει στη Θεσσαλία και παραδίδεται με όλο τον εξοπλισμό της στον ΕΛΑΣ. Η παράδοση της Pignerolo, αλλά και το σύνολο των ιταλικών όπλων και εξοπλισμού που περιήλθαν στην κατοχή των ανταρτών (κυρίως του ΕΛΑΣ) διαμορφώνουν μια νέα κατάσταση στην οποία ο Βρετανικός παράγοντας παύει να είναι ο κύριος προμηθευτής πολεμικού υλικού και άρα εν μέρει ρυθμιστής των ισορροπιών.
12-Σεπ-1943 Συμμαχική απόβαση στα Δωδεκάνησα

 1943 RodosΑπό τις αρχές του 1943 οι Βρετανοί και ο Churchill πίεζαν για την ανάληψη μιας αμφίβιας επιχείρησης στην περιοχή του Αιγαίου. Τελικά επικράτησε πλήρως η άποψη των Αμερικανών για συγκέντρωση των δυνάμεων για την απόβαση στη Σικελία. Παρόλα αυτά ο Churchill δεν εγκαταλείπει το σχέδιο του Αιγαίου και η Ιταλική συνθηκολόγηση δίνει την ευκαιρία. Μετά από αρκετές υπαναχωρήσεις λόγω της έλλειψης των απαραίτητων δυνάμεων και μέσων, στο διάστημα 12-20 Σεπτεμβρίου 1943 Βρετανικές δυνάμεις μεγέθους λόχου αποβιβάζονται στο Καστελόριζο, την Κω, τη Σύμη, την Ικαρία και την Αστυπάλαια. Μία ταξιαρχία αποβιβάζεται στη Λέρο, ενώ στη Σάμο αποβιβάζεται ένα Βρετανικό τάγμα και ο Ελληνικός Ιερός Λόχος, υπό το συνταγματάρχη Χ. Τσιγάντε. Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν αποβιβάζονται δυνάμεις στη Ρόδο, καθώς οι εκεί ευρισκόμενες Ιταλικές δυνάμεις έχουν ήδη υποκύψει στους Γερμανούς. Ένα από τα πιο γνωστά και εντυπωσιακά γεγονότα της επιχείρησης είναι ο πλους του αντιτορπιλλικού Αδριάς μέχρι την Αλεξάνδρεια με πλήρως αποκομμένο το τμήμα της πλώρης του σκάφους, κατόρθωμα σπάνιο και εξαιρετικό στα ναυτικά χρονικά.

Η επιχείρηση θα αποτελέσει μια πλήρη αποτυχία, εφάμιλλη μόνο της απόβασης στην Καλλίπολη κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (και αυτή έμπνευσης Churchill), καθώς οι Γερμανοί πραγματοποιούν εκτεταμένες επιχειρήσεις από τις αρχές Οκτωβρίου οι οποίες καταλήγουν στην επανακατάληψη της Λέρου στις 11 Νοεμβρίου 1943 ενώ στις 21 Νοεμβρίου εκκενώνεται από τις συμμαχικές δυνάμεις και η Σάμος. Νωρίτερα έχουν αποχωρήσει ή έχουν υποκύψει οι ελάσσονες δυνάμεις που αποβιβάστηκαν στα άλλα νησιά. Τα αίτια της αποτυχίας της επιχείρησης συνοψίζονται στην ανεπάρκεια των δυνάμεων και των μέσων που ήταν διαθέσιμα, καθώς επίσης και στον ελλιπή σχεδιασμό, καθώς επιτυχής εκστρατεία στα Δωδεκάνησα χωρίς τον έλεγχο της Ρόδου ήταν στην παραγματικότητα ανέφικτη.

Είναι χαρακτηριστό ότι η Ελληνική κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής είχε πλήρη άγνοια της επιχείρησης στα Δωδεκάνησα και τη Σάμο (μή γνωρίζοντας καν που βρίσκεται ο Ιερός Λόχος), σχεδόν μέχρι τα μέσα Οκτωβρίου. Βάσιμες υποθέσεις οι οποίες έχουν εν μέρει επιβεβαιωθεί, κάνουν λόγο για την πρόθεση του Churchill να δελεάσει την Τουρκία να εισέλθει στον πόλεμο στο πλευρό των συμμάχων, προσφέροντας της τα μέχρι τότε Ιταλικά Δωδεκάνησα.

10-Οκτ-1943 Εμφύλιος πόλεμος εν μέσω κατοχής

 1943 emfyliosΣτις 10 Οκτωβρίου 1943 ο ΕΛΑΣ στρέφεται κατά του ΕΔΕΣ και ξεκινά ένας εμφύλιος πόλεμος που θα διαρκέσει περίπου 4 μήνες. Οι Έλληνες αντάρτες πολεμούν Έλληνες αντάρτες, παρουσία Βρετανών και Αμερικανών στρατιωτικών στα απελευθερωμένα βουνά μιας χώρας που κατέχεται από τους Γερμανούς. Αυτή η φράση αποδίδει πλήρως την τραγικότητα και τον παραλογισμό των γεγονότων της περιόδου. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ ξεκινούν με διαταγή που εκδίδεται εν τη απουσία του Σαράφη και μετά την άνοδο του ΓΓ του ΚΚΕ Γ. Σιάντου στα βουνά. Ακόμη και επιφανείς ιστορικοί της αριστεράς αποδέχονται ότι ο εμφύλιος είναι μια απόφαση του ΚΚΕ το οποίο θέλει, έχοντας πλέον επαρκή οπλισμό και εξοπλισμό (μετά την Ιταλική συνθηκολόγηση) να παγιώσει τη θέση του ΕΛΑΣ ώς της μόνης αξιόμαχης και υπολογίσιμης δύναμης στην Ελλάδα. Τη σύγκρουση ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ θα εκμεταλλευτούν στο έπακρο οι Γερμανοί. Ξεκινούν ευρείας κλίμακας εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και αρκετά συχνά εμπλέκονται στις συγκρούσεις μεταξύ των Ελληνικών αντάρτικων μονάδων επιτιθέμενοι κατά μίας από αυτές, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται στρατιωτικά δύσκολες και πολιτικά περιέργες καταστάσεις. Ταυτόχρονα επιδίδονται σε προσπάθειες υπονόμευσης των αντάρτικων ομάδων, προτείνοντας ή εφαρμόζοντας μονομερώς ανακωχές με τον ΕΛΑΣ ή τον ΕΔΕΣ, αλλά και κυκλοφορώντας πλαστογραφημένα έγγραφα συμφωνιών. Το αποτέλεσμα είναι ότι ενώ οι Γερμανοί επιτίθενται παντού και σε όλους, οι αντάρτες συχνά πιστεύουν ότι πολεμούν κατά των αντιπάλων ανταρτών και των Γερμανών ταυτόχρονα. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις, η σύγκρουση της ΙΙΙ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ που στα τέλη Οκτωβρίου 1943, στην περιοχή Γαρδίκι-Μεσοχώρα ενώ αντιμετωπίζει μονάδες του ΕΔΕΣ, δέχεται Γερμανική επίθεση από την πλευρά της Άρτας. Στις 30-31 Οκτωβρίου, ουσιαστικά σε εξέλιξη της ίδιας μάχης, οι Γερμανοί επιτίθενται κατά του ΕΔΕΣ στο Βουλγαρέλι και απωθούν το Ζέρβα προς τα Θεοδωριανά, όπου ο ΕΔΕΣ δέχεται την επίθεση μονάδων του ΕΛΑΣ υπό το Βελουχιώτη. Και στις δύο περιπτώσεις οι Γερμανοί επιτίθενται κατά του ενός από τα δύο αντάρτικα σώματα, το οποίο ταυτόχρονα αντιμετωπίζει και την επίθεση των αντιπάλων ανταρτών. Τις ίδιες ακριβώς μέρες, την 1η Νοεμβρίου 1943 ισχυρές Γερμανικές δυνάμεις καταλαμβάνουν το Περτούλι, έδρα του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ.

Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου η άλλη σημαντική αντιστασιακή οργάνωση, η ΕΚΚΑ με το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων του Ψαρρού, τηρεί στάση ουδετερότητας, ευμενούς όμως προς την πλευρά του ΕΛΑΣ. Η επιλογή αυτή αποδίδεται είτε στο φόβο για επιχειρήσεις του πολύ ισχυρότερου ΕΛΑΣ έναντι του 5/42, είτε στη σύγχυση της κατάστασης η οποία οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο ΕΔΕΣ συνεργάζεται με τους Γερμανούς. Ο εμφύλιος ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ θα λήξει στις 4 Φεβρουαρίου 1944 με την ανακωχή μεταξύ των δύο οργανώσεων.

7-Νοε-1943 Αλλαγή Βρετανικής πολιτικής για το Βασιλιά

 1943 GeorgiosΤο φθινόπωρο του 1943 είναι ίσως η πιο κρίσιμη περίοδος στα Ελληνικά βουνά και όσα θα συμβούν τους επόμενους μήνες θα στιγματίσουν μόνιμα την Ελληνική ιστορία. Περίπου αυτή την περίοδο ολοκληρώνεται ένας μετασχηματισμός του Ελληνικού πολιτικού φάσματος. Πριν τον πόλεμο, αλλά και τα 2 πρώτα χρόνια της Κατοχής, η διαχωριστική γραμμή του πολιτικού συστήματος είναι η στάση απέναντι στη Βασιλεία. Υπήρχαν οι φιλοβασιλικοί και οι αντιβασιλικοί οι οποίοι περιελάμβαναν τόσο τους αστούς πολιτικούς, βενιζελικούς και μή, οι οποίοι είχαν τεθεί στο περιθώριο μετά τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, όσο και το ΚΚΕ και τους άλλους σχηματισμούς της αριστεράς που διώχθηκαν από το Μεταξά. Πλεόν διαμορφώνεται μια νέα διαχωριστική γραμμή η οποία από τη μία πλευρά έχει τους εθνικόφρονες, αυτούς που επιδιώκουν τη διατήρηση του αστικού πολιτικού συστήματος και κοινωνικού καθεστώτος (περιλαμβάνοντας βασιλόφρονες και μή) και από την άλλη την Αριστερά, εκπροσωπούμενη κατά βάση από το ΕΑΜ, η οποία επιζητούσε μια ριζική κοινωνικά αλλαγή. Βέβαια το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ έχουν μεν ως ραχοκοκκαλιά το ΚΚΕ, όμως είναι σχηματισμοί πολύ ευρύτεροι. Ο ίδιος ο στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ ο Σ. Σαράφης είναι προεξάρχων βενιζελικός, όπως και πολλοί άλλοι. Μέσα σε αυτή την νέα κατάσταση υπάρχει έντονος και δραστήριος και ο Βρετανικός παράγοντας.

Είναι δύσκολο να πει κανείς με βεβαιότητα σε τί βαθμό συντέλεσαν οι Βρετανοί να δημιουργηθεί αυτή η νέα πραγματικότητα προσπαθώντας να συσπειρώσουν όσο το δυνατό μεγαλύτερο κομμάτι του Ελληνικού πολιτικού κόσμου και της κοινωνίας απέναντι στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ή αν απλά την εκμεταλλεύτηκαν. Είναι όμως αναμφισβήτητο γεγονός ότι επιδίωξη της Βρετανικής πολιτικής στην Ελλάδα ήταν να υπάρχουν 2 πόλοι ο ένας εκ των οποίων θα ήταν εξαρτώμενος από τη Βρετανία. Στην αρχή ήταν ο Βασιλιάς, στη συνέχεια οι εθνικόφρονες, των οποίων οι βασιλόφρονες είναι υποσύνολο.

Στις 7 Νοεμβρίου 1943, και ενώ στην Ελλάδα βρίσκεται σε εξέλιξη ο εμφύλιος μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, ο υπουργός εξωτερικών της Μ. Βρετανίας Α. Eden, ανακοινώνει την πρόθεση της Βρετανικής κυβέρνησης να μην επανέλθει ο Βασιλιάς στην Ελλάδα αμέσως μετά την απελευθέρωση, αλλά να οριστεί αντιβασιλιάς και το θέμα της μοναρχίας να αντιμετωπιστεί στη συνέχεια. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή αλλαγή της Βρετανικής πολιτικής η οποία με μια απλή κίνηση επιβεβαιώνει τη νέα διαίρεση της Ελληνικής πολιτικής σκηνής.

28-Νοε-1943 Διάσκεψη της Τεχεράνης
 1943 teheranΗ διάσκεψη της Τεχεράνης είναι η πρώτη κοινή συνάντηση των τριών ηγετών των Συμμαχικών δυνάμεων, Ιωσήφ Στάλιν, Franklin D. Roosevelt και Winston Churchill. Η διάσκεψη διήρκησε 4 ημέρες και κύριος στόχος της ήταν ο συντονισμός δράσης απέναντι στη Ναζιστική Γερμανία και τους συμμάχους της και κυρίως η δημιουργία ενός 2ου μετώπου στην Ευρώπη.
13-Δεκ-1943 Σφαγή στα Καλάβρυτα
 1943 kalabrytaΜετά την Ιταλική συνθηκολόγηση, το Σεπτέμβριο του 1943, η περιοχή των Καλαβρύτων ήταν ουσιαστικά απελευθερωμένη. Στις 9 Δεκεμβρίου 1943 ισχυρές Γερμανικές δυνάμεις ξεκινούν από την Πάτρα, το Αίγιο, την Τρίπολη και τον Πύργο και συγκλίνουν προς τα Καλάβρυτα. Στο χωριό μπαίνουν στις 13 Δεκεμβρίου και το παραδίδουν στις φλόγες. Όλοι οι άντρες του χωριού, μαζί και τα αγόρια άνω των 14 ετών συγκεντρώνονται δίπλα στο νεκροταφείο του χωριού και εκτελούνται. Κατά την αποχώρηση τους οι Γερμανικές δυνάμεις επιτίθενται και σκοτώνουν αδιακρίτως σε όλες τις περιοχές από τις οποίες περνούν. Στο μοναστήρι του Μεγάλου Σπηλαίου ρίχνουν τους μοναχούς στον παρακείμενο γκρεμό. Η Γερμανική επιδρομή αφήνει πίσω της 1.101 εκτελεσθέντες αμάχους.
29-Φεβ-1944 Η συμφωνία Μυρόφυλλου-Πλάκας

 1944 plakaΜετά την ανακωχή μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ συγκαλείται διάσκεψη με τη συμμετοχή των αντιστασιακών οργανώσεων (ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ, ΕΚΚΑ), της Ελληνικής κυβέρνησης της Μέσης Ανατολής και του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής. Η σύσκεψη ξεκινά στις 12 Φεβρουαρίου 1944 στο χωριό Μυρόφυλλο. Στόχος της σύσκεψης είναι η διασφάλιση της εθνικής ενότητας. Στη σύσκεψη συζητούνται θέματα που αφορούν τα τάγματα ασφαλείας (τα οποία καταδικάζουν με κοινό ανακοινωθέν όλες οι πλευρές), την ενοποίηση των αντάρτικων σωμάτων σε ενιαίο εθνικό στρατό (που προσκρούει στις αντιπαλότητες μεταξύ των ομάδων) και φυσικά οι όροι και οι προϋποθέσεις για την ειρηνική συνύπαρξη των αντάρτικων ομάδων. Η τελική συμφωνία υπογράφεται στις 29 Φεβρουαρίου και με αυτή αποφασίζεται η οριστική κατάπαυση του πυρός μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ και προσδιορίζεται ένα πλαίσιο χαλαρής συνεργασίας μεταξύ τους και συντονισμού των ενεργειών τους κατά των Γερμανών. Ο Woodhouse ώς επικεφαλής της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής επιτυγχάνει να γίνει αποδεκτό το πρωτόκολλο για την εφαρμογή του σχεδίου «Κιβωτός» βάσει του οποίου συμμαχικές στρατιωτικές δυνάμεις θα αρχίσουν να διεισδύουν στην Ελλάδα ακόμα και πριν την αποχώρηση των Γερμανών.

Όπως ο ίδιος ο Woodhouse θα παραδεχτεί («Το μήλο της έριδος») βασικός του στόχος ήταν να υπάρχουν επαρκείς στρατιωτικές δυνάμεις ώστε να αποφευχθεί το ενδεχόμενο κατάληψης της εξουσίας από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ κατά την αποχώρηση των Γερμανών. Η πρόσφατη εμφύλια σύρραξη είχε αποδείξει ότι ο ΕΔΕΣ μόνος του σε καμία περίπτωση δε μπορούσε να αποτρέψει αυτή την εξέλιξη.

6-Μαρ-1944 Τα μπλόκα
1944 mploka Οι Γερμανικές κατοχικές δυνάμεις, από το φθινόπωρο του 1943, χρησιμοποιούν ολοένα και περισσότερο τα τάγματα ασφαλείας. Την άνοιξη του 1944 τα μπλόκα στις συνοικίες της Αθήνας είναι φαινόμενο συχνό, όσο και τραγικό. Συνδυασμένες δυνάμεις Γερμανών και ταγμάτων ασφαλείας αποκλείουν μια περιοχή και προχωρούν στη συγκέντρωση των κατοίκων σε κάποιο κεντρικό σημείο της συνοικίας, συνήθως την πλατεία. Ένας άνδρας με κουκούλα περνάει μπροστά από τους κατοίκους και υποδεικνύει εκείνους που είναι μέλη αντιστασιακών οργανώσεων και ιδίως του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Οι υποδειχθέντες συλλαμβάνονται και μεταφέρονται είτε σε στρατόπεδα κράτησης, είτε απευθείας προς εκτέλεση. Συχνά τα μπλόκα περιλαμβάνουν και συγκρούσεις μεταξύ των δυνάμεων κατοχής και μεμονωμένων ατόμων ή οργανωμένων ομάδων αντίστασης. Τα μεγαλύτερα και σημαντικότερα μπλόκα είναι στη Νίκαια (6-10 Μαρτίου 1944), στην Καλογρέζα (15-16 Μαρτίου 1944), στην Καισαριανή (21-28 Απριλίου 1944), στην Καλλιθέα (23 Ιουλίου 1944), στη Νίκαια (17 Αυγούστου 1944).
10-Μαρ-1944 ΠΕΕΑ

1944 PEEA Στις 10 Μαρτίου 1944, λίγες μέρες μετά τη συμφωνία της Πλάκας, υπογράφεται η ιδρυτική πράξη της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ). Πρόκειται ουσιαστικά για την κυβέρνηση των βουνών, με έδρα το χωριό Βίνιανη της Ευρυτανίας, έμπνευσης ΚΚΕ και ΕΑΜ, υλοποιημένη όμως με τη συμμετοχή σειράς σημαντικών προσωπικοτήτων οι οποίες δεν άνηκαν στους συγκεκριμένους πολιτικούς σχηματισμούς. Ως πρώτος πρόεδρος ορίζεται ο Ευριπίδης Μπακιρτζής, στέλεχος τότε της ΕΚΚΑ, και μεταξύ των μελών της οι καθηγητές Σβώλος, Κόκκαλης και Αγγελόπουλος. Λίγο αργότερα, στις 29 Απριλίου, στη θέση του προέδρου ο Σβώλος θα αντικαταστήσει το Μπακιρτζή ο οποίος θα συνεχίσει να ασκεί καθήκοντα αντιπροέδρου.

Όμως η ΠΕΕΑ δεν είναι μόνο ένα τυπικό όργανο. Γύρω της σχεδιάζεται και εν μέρει υλοποιείται ένας ολόκληρος κρατικός μηχανισμός με γραμματείες για κάθε τομέα (δικαιοσύνης, γεωργίας, οικονομικών κλπ), ενσωματώνει τις αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης που είχαν προκύψει από τις εκλογές του Σεπτεμβρίου του 1943, ενώ προχωρά και στην έκδοση ενός είδους εσωτερικού ομολογιακού δανείου μέσω του Εθνικού Ομολόγου Απελευθερωτικού Αγώνα.

Με τη δημιουργία της ΠΕΕΑ η Ελλάδα έχει πλέον 3 κυβερνήσεις: την κατοχική κυβέρνηση του Ράλλη στην Αθήνα, την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής και την ΠΕΕΑ, τη μόνη από τις 3 που έχει υπό τον πλήρη έλεγχό της τμήματα ελληνικού εδάφους και ανεξάρτητη στρατιωτική δύναμη. Το ΕΑΜ επιδιώκει, με τη δημιουργία της ΠΕΕΑ, τη διαμόρφωση και παγίωση μιας κατάστασης πολιτικής εξουσίας και ελέγχου στην κατεχόμενη Ελλάδα η οποία θα είχε ενεργό ρόλο στις πολιτικές εξελίξεις μετά την αναμενόμενη απελευθέρωση. Στο τηλεγράφημα που απέστειλε η ΠΕΕΑ προς την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής, με το το οποίο ανακοινώνει τη δημιουργία της, αναφέρει ότι θεωρεί τη λειτουργία της ώς το πρώτο βήμα για το σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας μετά την απελευθέρωση.

6-Απρ-1944 Στάση στη Μέση Ανατολή- Κυβέρνηση Σ. Βενιζέλου

 1944 mesianatoliΗ δημιουργία της ΠΕΕΑ γίνεται πηγή αλυσωδωτών αντιδράσεων στην κυβέρνηση και τις Ελληνικές δυνάμεις της Μέσης Ανατολής. Ήδη από τις αρχές του 1944 υπήρχε έντονη κινητικότητα μεταξύ των αστών πολιτικών για την αντιμετώπιση του ζητήματος του Βασιλιά που ήταν και το βασικό σημείο τριβής με το σύνολο σχεδόν των αντιστασιακών οργανώσεων της κατεχόμενης Ελλάδας. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν και την αλλαγή πλεύσης της Βρετανικής πολιτικής αναζητούνται πλέον λύσεις αντιβασιλείας και προτείνονται ονόματα. Η είδηση της δημιουργίας της ΠΕΕΑ ανατρέπει τις μέχρι τότε ισορροπίες, καθώς αποτελεί μια εκτελεστική εξουσία η οποία έχει μεγαλύτερη νομιμοποίηση από την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής (δεν πρέπει να ξεχνά κανείς ότι δεν πρόκειται για κοινοβουλευτική κυβέρνηση, αλλά για το διάδοχο του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου και δεν έχει προκύψει από εκλογές) και ταυτόχρονα είναι εντελώς ανεξάρτητη από τα αστικά κόμματα της προ-Μεταξικής περιόδου. Σε αυτούς τους προβληματισμούς και τις ανησυχίες έρχεται να προστεθεί και η έντονη αναταραχή που ξεσπά στους κόλπους της 1ης Ταξιαρχίας και του Ναυτικού.

Στα τέλη Μαρτίου ομάδα αξιωματικών ζητά από τον πρωθυπουργό Τσουδερό το σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας με βάση την ΠΕΕΑ. Ο Σ. Βενιζέλος, υπουργός στρατιωτικών δείχνει να συμπλέει με το αίτημα και ουσιαστικά «αδειάζει» τον Τσουδερό ο οποίος υποβάλλει την παραίτησή του την οποία όμως δεν κάνει δεκτή ο Βασιλιάς Γεώργιος.

Στις 6 Απριλίου 1944 ξεσπά στάση στις τάξεις της 1ης Ταξιαρχίας και ουσιαστικά η μονάδα διαλύεται. Την ίδια μέρα ξεσπά κίνημα και στο ναυτικό, το οποίο εξαπλώνεται στο σύνολο σχεδόν των πλοίων του στόλου.

Στις 11 Απριλίου ο Βασιλιάς ο οποίος στο μεταξύ έχει έρθει στο Κάιρο, αναθέτει την πρωθυπουργία στο Σ. Βενιζέλο. Ο νέος πρωθυπουργός έχει να αντιμετωπίσει την καταστολή της στάσης στο ναυτικό, υπό την απειλή των Βρετανών ότι αν δε διευθετηθεί η κατάσταση θα προχωρήσουν σε βύθιση των ελληνικών πλοίων.

Στις 23 Απριλίου, μετά από ένοπλη επίθεση πιστών στην κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής μονάδων του ναυτικού, τα πλοία που έχουν στασιάσει καταλαμβάνονται και το κίνημα καταστέλεται.

17-Απρ-1944 Θάνατος του Ψαρρού

 1943 PsarosΜετά τις 2 διαδοχικές διαλύσεις του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων από τον ΕΛΑΣ, η ΕΚΚΑ και το 5/42 τήρησαν κατά τη διάρκεια του εμφυλίου ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ στάση ουδετερότητας, μάλλον ευμενούς έναντι του ΕΛΑΣ. Το Φεβρουάριο του 1944 ο συντταγματάρχης Ψαρρός αφήνει το 5/42 για να συμμετέχει στη συνάντηση των αντάρτικων οργανώσεων στην Πλάκα και το Μυρόφυλλο. Εν τη απουσία του και εν αγνοία του, ομάδα φιλοβασιλικών αξιωματικών του 5/42 προχωρά σε απόσχιση του 5/42 από την ΕΚΚΑ. Κύριο κίνητρό τους είναι η αντίδραση στις εν εξελίξει συνεννοήσεις ΕΚΚΑ και ΕΑΜ, όπως και η προσχώρηση βασικών στελεχών της στην ΠΕΕΑ (όπως ο Μπακιρτζής) οι οποίες έρχονται σε αντίθεση με την αντικομμουνιστική ιδεολογία τους. Από τις αρχές Απριλίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ κινούνται κατά του 5/42, ενώ ο Ψαρρός προσπαθεί να ανακτήσει τον έλεγχο.

Στις 14 Απριλίου το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, σε συνέχεια εντολής της ΠΕΕΑ, στέλνει τελεσίγραφο με το οποίο αξιώνει τη σύλληψη των αξιωματικών που στασίασαν και δηλώνει ότι σε διαφορετική περίπτωση θα προχωρήσει σε διάλυση του 5/42.

Στις 15 Απριλίου ο Ψαρρός διαμηνύει στον ΕΛΑΣ ότι είναι σε θέση να καταστείλει τη στάση και να συλλάβει τους πρωτεργάτες της στάσης, ενώ ταυτόχρονα δηλώνει την πρόθεσή του να θέσει το 5/42 υπό τις διαταγές της ΠΕΕΑ.

Στις 17 Απριλίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ υπό τον Άρη Βελουχιώτη επιτίθενται και συντρίβουν το 5/42. Ο Ψαρρός συλλαμβάνεται και λίγο αργότερα εκτελείται. Μια από τις πιο σκοτεινές πτυχές της ιστορίας της εθνικής αντίστασης έχει φτάσει στη δραματική της κορύφωση.

26-Απρ-1944 Η μονομελής κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου
 1944 papandreouΠαρά το γεγονός ότι ο Σ. Βενιζέλος πέτυχε στο στόχο της καταστολής του κινήματος στο ναυτικό, είναι για τους Βρετανούς μόνο μια προσωρινή λύση καθώς θεωρούν ότι κλίνει υπερβολικά υπέρ των Αμερικανών. Στις αρχές Απριλίου φτάνει στην Αίγυπτο από την Αθήνα ο Γ. Παπανδρέου ο οποίος κερδίζει την εκτίμηση και την προτίμηση τόσο του Βασιλιά Γεωργίου όσο και των Βρετανών (το πιο σημαντικό). Στις 26 Απριλίου 1944 του ανατίθεται η πρωθυπουργία και ενώ ο Σ. Βενιζέλος έχει συμπληρώσει μόλις 15 μέρες στο θώκο. Η απροθυμία των λοιπών πολιτικών που βρίσκονταν στη Μέση Ανατολή να συνεργαστούν μαζί του οδηγεί το Γ. Παπανδρέου σε μια παγκόσμια πρωτοτυπία, σχηματίζει την πρώτη, και ίσως μόνη, μονομελή κυβέρνηση αναλαμβάνοντας όλα τα ενεργά χαρτοφυλάκια.
1-Μαϊ-1944 Ματωμένη Πρωτομαγιά
 1944 ekteleseisΗ πλήρης ανάληψη της κατοχικής διοίκησης από τους Γερμανούς μετά το Σεπτέμβριο του 1943 σηματοδότησε την είσοδο στην πιο σκληρή περίοδο της κατοχής. Οι Γερμανικές κατοχικές δυνάμεις με την υποστήριξη των ταγμάτων ασφαλείας τα οποία αναλαμβάνουν ολοένα και πιο ενεργό ρόλο, χρησιμοποιούν τις πλέον βίαιες μεθόδους για την επιβολή τους. Τον Οκτώβριο του 1944 ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος ανακοινώνει πώς «δια κάθε φονευόμενο Γερμανό στρατιώτη θα εκτελούνται 50 Έλληνες». Οι εκτελέσεις και τα αντίποινα είναι από μόνα τους ένα μεγάλο κομμάτι της ιστορίας της κατοχής. Στο παρόν κείμενο αποτυπώνεται η αποκορύφωση ίσως των εκτελέσεων τη ματωμένη πρωτομαγιά του 1944. Μετά από σύγκρουση αντάρτικων ομάδων με Γερμανικά στρατεύματα, εκτελούνται σε αντίποινα 200 κρατούμενοι στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την 1η Μαίου 1944.
14-Μαϊ-1944 Εθνικό Συμβούλιο
 1944 korysxadesΜετά την ίδρυση της ΠΕΕΑ, το ΕΑΜ προχωρεί στις διαδικασίες για το σχηματισμό εθνοσυνέλευσης. Με τρόπο αντίστοιχο με εκείνο των εκλογών της τοποικής αυτοδιοίκησης το Σεπτέμβριο του 1944, περίπου 1.800.000 Έλληνες ψηφίζουν για την εκλογή 184 εθνοσυμβούλων οι οποίοι συγκεντρώνονται στις 14 Μαίου 1944 στο χωριό Κορρυσχάδες της Ευρυτανίας. Στο σχολείο του χωρίου διεξάγονται οι εργασίες της εθνοσυνέλευσης και στις 27 Μαίου 1944 εκδίδεται το ψήφισμα το οποίο καθορίζει τις γενικές διατάξεις και το πλαίσιο άσκησης των εξουσιών. Η ΠΕΕΑ και το Εθνικό Συμβούλιο των Κορυσχάδων αποτελούν τα σημαντικότερα πολιτικά γεγονότα στην Ελλάδα την περίοδο της κατοχής. Οι απόψεις σχετικά με την πραγματική τους σημασία και τις προθέσεις του ΚΚΕ διίστανται, όμως αποτελεί αναμφισβήτητο γεγονός πώς η δημιουργία τους ήταν τύποις, αλλά και κατ’ ουσία ένα άνοιγμα και προς τις άλλες πολιτικές δυνάμεις και ένα ηχηρό μήνυμα προς τα αστικά κόμματα και την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής. Φαίνεται όμως πώς ο μόνος παραλήπτης του μηνύματος που κατόρθωσε να το αναγνώσει σωστά και σε όλες του τις διαστάσεις ήταν οι Βρετανοί οι οποίοι κατανούν πλέον τη δυναμική του ΕΑΜ στην κατεχόμενη Ελλάδα στο πραγματικό της μέγεθος και αντίστοιχα θα διαμορφώσουν την πολιτική τους στους επόμενους μήνες.
17-Μαϊ-1944 Η διάσκεψη του Λιβάνου

 1944 libanosΤο Μάιο του 1944 συγκεντρώνεται στο Λίβανο το σύνολο των παραγόντων της Ελληνικής πολιτικής σκηνής, τόσο από την κατεχόμενη Ελλάδα, όσο και από την Αίγυπτο, υπό την όχι και τόσο διακριτική επιτήρηση των Βρετανών. Είναι εκεί το σύνολο των πολιτικών ηγετών των προδικτατορικών αστικών κομμάτων(Γ. Παπανδρέου, Σ. Βενιζέλος, Π. Κανελλόπουλος κ.α.), εκπρόσωποι της ΕΚΚΑ, του ΕΔΕΣ, του ΕΑΜ, του ΚΚΕ και αντιπροσωπεία της ΠΕΕΑ (υπό τον πρόεδρό της Α. Σβώλο). Παρίστανται επίσης εκπρόσωποι και άλλων αντιστασιακών οργανώσεων δεξιάς απόχρωσης, αμφίβολης όμως αντιστασιακής δράσης και δυναμικής, η παρουσία των οποίων προκαλεί τη θυμηδία των εκπροσώπων του ΕΔΕΣ και του ΕΑΜ.

Όταν τον Αύγουστο του 1943 μια άλλη αντιπροσωπεία των ελληνικών αντάρτικων οργανώσεων είχε κατέβει στη Μέση Ανατολή τα υφιστάμενα μέτωπα ήταν αυτό μεταξύ των αντάρτικων οργανώσεων από μια και των αστικών προδικτατορικών κομμάτων από την άλλη, ενώ όλοι μαζί τηρούσαν μια κριτική στάση προς το Βασιλιά με διαφορετικές διαβαθμίσεις. Το Μάιο του 1944, ο προηγηθής εμφύλιος ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ, η στάση του στρατεύματος και του στόλου στη Μέση Ανατολή και η εκτέλεση του Ψαρρού βαραίνουν στην ατμόσφαιρα. Τον Αύγουστο του 1943 οι Βρετανοί είχαν ώς κύριο άξονα της πολιτικής τους για την Ελλάδα το πρόσωπο του Βασιλιά, το Μάιο του 1944 ο Βασιλιάς είναι πλέον δευτερεύον ή και τριτεύον ζήτημα. Το αποτέλεσμα είναι ότι στο Λίβανο το μέτωπο έχει από τη μια πλευρά την αριστερά, όπως αυτή εκφραζόταν από το ΚΚΕ, το ΕΑΜ και δευτερευόντος την ΠΕΕΑ και από την άλλη το σύνολο των μή αριστερών. Οι νέες διαχωριστικές γραμμές έχουν πλέον τεθεί.

Το ΕΑΜ και η ΠΕΕΑ προσέρχονται στο Λίβανο διεκδικώντας, κυρίως, τη συγκρότηση κυβέρνηση εθνικής ενότητας με αντιπρόεδρο από τις τάξεις τους και το 50% των υπουργείων (απαιτήσεις όχι παράλογες βάσει των συσχετισμών στην κατεχόμενη Ελλάδα), και την εγκατάσταση κλιμακίου της κυβέρνησης στα βουνά της κατεχόμενης Ελλάδας (απαίτηση απόλυτα λογική και επιβεβλημένη). Με την ολοκλήρωση της διάσκεψης έχουν αποδεχθεί τη μή εγκατάσταση κλιμακίου της κυβέρνησης στην Ελλάδα, και την επάνδρωση του 25% των υπουργείων, Οικονομικών, Γεωργίας, Εθνικής Οικονομίας, Συγκοινωνιών και Εργασίας, τα οποία στην ουσία δε θα υφίστανται πριν την απελευθέρωση και δεν έχουν κανένα ρόλο στη διαμόρφωση των εξελίξεων.

Οι εκπρόσωποι των ελληνικών αντιστασιακών οργανώσεων και κυρίως εκείνοι του ΕΑΜ και του ΚΚΕ, θα κατηγορηθούν δριμύτατα για το μέγεθος των υποχωρήσεων που έκαναν στη διάσκεψη του Λιβάνου. Για σχεδόν 3 μήνες το ΕΑΜ και το ΚΚΕ δεν δέχονται να επικυρώσουν τη συμφωνία και να ορίσουν τους υπουργούς στις θέσεις που τους αναλογούν. Θα ορκιστούν στο Κάιρο στις 2 Σεπτεμβρίου 1944 και θα ολοκληρωθεί η κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Η τελική συμφωνία αποτέλεσε μια νίκη των αστικών κομμάτων και του Γ. Παπανδρέου προσωπικά, που κατόρθωσαν να χρησιμοποιήσουν το βάρος της εκτέλεσης του Ψαρρού και της στάσης στις ένοπλες δυνάμεις της Μέσης Ανατολής για να φέρουν τους εκπροσώπους του ΕΑΜ και του ΚΚΕ σε θέση άμυνας και εν τέλει να τους αναγκάσουν να νομιμοποιήσουν μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας, και τις μετέπειτα αποφάσεις της,  στην οποία έχουν τυπική και μόνο συμμετοχή.

24-Μαϊ-1944 Κυβέρνηση εθνικής ενότητας Γ. Παπανδρέου
 Σε εφαρμογή της συμφωνίας που επετεύχθη στη διάσκεψη του Λιβάνου, ο Γ. Παπανδρέου ορκίζεται πρωθυπουργός στις 24 Μαίου 1944. Η κυβέρνησή του θα συμπληρωθεί με τους υπουργούς του ΕΑΜ και του ΚΚΕ μόνο στις αρχές Σεπτεμβρίου.
6-Ιουν-1944 Απόβαση στη Νορμανδία
 1944 ddayΣτις 6 Ιουνίου 1944 και μετά από διαδοχικές αναβολές λόγω κακοκαιρίας οι Συμμαχικές δυνάμεις αποβιβάζονται στη Νορμανδία δημιουργώντας το πολυπόθητο 2ο μέτωπο. Η μεγαλύτερη αμφίβια επιχείρηση στην ιστορία θα επιτύχει χάρις στο σωστό σχεδιασμό, την αεροπορική υπεροχή, τη διασπορά δυνάμεων του αντιπάλου και την πεποίθηση που επικράτησε τις πρώτες ώρες στη Γερμανική Ανώτατη Διοίκηση ότι επρόκειτο για παραπλανητική επιχείρηση και ότι η πραγματική απόβαση θα γινόταν αλλού.
10-Ιουν-1944 Σφαγή στο Δίστομο
 1944 DistomoΜετά από συμπλοκή αντάρτικων δυνάμεων με τους Γερμανούς, οι κατοχικές δυνάμεις καταστρέφουν το χωριό Δίστομο σκοτώνοντας αδιακρίτως άντρες, γυναίκες και παιδιά. Περίπου 750 άμαχοι χάνουν τη ζωή τους.
20-Ιουλ-1944 Απόπειρα δολοφονίας του Hitler

 1944 julyplotΣτις 20 Ιουλίου 1944 πραγματοποιείται στο Rastenburg της Ανατολικής Πρωσίας απόπειρα δολοφονίας του Hitler με παράλληλη εκδήλωση πραξικοπήματος από μέλη του Γερμανικού στρατού. Η απόπειρα αποτυγχάνει και εξαπολύεται κύμα συλλήψεων και εκτελέσεων κατά των συνωμοτών, των οικογενειών τους, αλλά και των απλώς υπόπτων για συμμετοχή. Μεταξύ των τελευταίων και ο στρατάρχης Rommel η συμμετοχή του οποίου στη συνωμοσία δεν τεκμηριώθηκε ποτέ.

Ο Διοικητής των Ταγμάτων Ασφαλείας της Πελοποννήσου συνταγματάρχης Δ. Παπαδόγκωνας στέλνει στο Hitler το ακόλουθο τηλεγράφημα: "Οι 5.000 αξιωματικοί και άντρες των Ελληνικών εθελοντικών τμημάτων της Πελοποννήσου με το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού όπισθεν αυτών, εκφράζουν την βαθύτατη αγανάκτισή των δια την εναντίον σας απόπειρα σχεδιασθείσαν και επιχειρηθείσαν υπό υποκειμένων τα οποία δεν ήθελον να αναγνωρίσουν την αναγκαιότητα του αγώνος κατά του Κομμουνισμού και των πλουτοκρατών συνεργατών του. Εκφράζουν την χαράν των δια την θαυμαστήν διάσωσή σας και κλίνουν με ευγνωμοσύνη το γόνυ ενώπιον του παντοδύναμου Θεού, όστις ήπλωσεν προσταευτική χείρα επάνω εις την ζωή σας, δια να διαφυλάξει εις το Γερμανικό έθνος και εις την εν αγώνι κατά της κομμουνιστικής πανώλης Ηνωμένην Ευρώπην. Διά τους Ελληνας εθελοντάς της Πελοποννήσου η ένδειξη αυτή είναι μία παρόρμησις, όπως συνεχίσουν δι όλων των δυνάμων μέχρις εσχάτων τον αγώνα κατά των ξένων προς την χώραν Μπολσεβικών ορδών εν Ελλάδι. Από της ιεράς γής της αρχαίας Σπάρτης εκ της οποίας προήλθε η δραξ των ηρώων του Λεωνίδου η οποία έσωσεν την Ευρωπαϊκόν πολιτισμόν, υψούται η προσευχή μας: ΚΥΡΙΕ ΔΙΑΦΥΛΑΣΣΕ ΤΟΝ ΦΥΡΕΡ"

28-Ιουλ-1944 Σοβιετική αποστολή στα ελληνικά βουνά
 1944 sovietsΣτις 28 Ιουλίου 1944 φτάνει στο αεροδρόμιο της Νεράιδας κλιμάκιο Ρώσων αξιωματικών υπό τον αντισυνταγματάρχη Ποπώφ. Το καλοκαίρι του 1944 σηματοδοτεί και την πρώτη άμεση ανάμιξη της Σοβιετικής Ένωσης στα ελληνικά θέματα. Οι Σοβιετικοί αξιωματικοί στην Ελλάδα αρνούνται την παροχή κάθε είδους πολιτικής καθοδήγησης δηλώνοντας προς το ΕΑΜ και το ΚΚΕ ότι δεν έχουν τέτοια εξουσιοδότηση. Όμως οι αντιπρόσωποι που είχαν παραμείνει στο Κάιρο μετά τη διάσκεψη του Λιβάνου (Αγγελόπουλος, Ρούσσος), καταφέρνουν να αποκαταστήσουν ένα κανάλι επικοινωνίας με τον πρώτο γραμματέα της Σοβιετικής πρεσβείας στο Κάϊρο. Μετά από διαδοχικές επαφές και συζητήσεις, στα μέσα Αυγούστου οι εκπρόσωποι του ΕΑΜ και του ΚΚΕ ενημερώνονται από τη Σοβιετική πρεσβεία του Καίρου ότι η άποψη της Σοβιετικής Ένωσης είναι πώς η συμφωνία του Λιβάνου είναι καλή και πρέπει να συμμετάσχουν στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Οι υπουργοί του ΕΑΜ και του ΚΚΕ θα ορκιστούν στο Κάιρο στις 2 Σεπτεμβρίου 1944 και θα ολοκληρωθεί η κυβέρνηση εθνικής ενότητας.
4-Σεπ-1944 Συγκρούσεις ΕΛΑΣ και Ταγμάτων Ασφαλείας

 1944 tagmataasfaleias2Από τις αρχές Σεπτεμβρίου 1944 οι Γερμανικές δυνάμεις αρχίζουν να εγκαταλείπουν την Πελοπόννησο, εκτός από μικρές φρουρές που παραμένουν μέσα στις πόλεις, μαζί με μονάδες των ταγμάτων ασφαλείας. Το κενό εξουσίας έρχεται να καταλάβει ο ΕΛΑΣ. Παρών στην Πελοπόννησο αυτές τις κρίσιμες μέρες είναι ο Άρης Βελουχιώτης, η παρουσία του οποίου παίζει σημαντικό ρόλο στη σφοδρότητα των συγκρούσεων.

Δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιτίθενται και καταδιώκουν τα τάγματα ασφαλείας. Αρχικά στον Πύργο στις 4 Σεπτεμβρίου, στη συνέχεια στην Καλαμάτα στις 8 Σεπτεμβρίου, στο Μελιγαλά στις 15 Σεπτεμβρίου και στους Γαργαλιάνους στις 20 Σεπτεμβρίου. Οι συγκρούσεις είναι σκληρές και άγριες, και χαρακτηρίζονται από ακρότητες και ωμότητες. Στο εκδικητικό μένος του ΕΛΑΣ για τη συνεργασία των ταγμάτων ασφαλείας με τους Γερμανούς έχει αρχίσει να προστίθεται ολοένα και πιο έντονο το στοιχείο της ιδεολογικής αντιπαλότητας.

Η άφιξη του Π. Κανελλόπουλου, του πρώτου μέλους της κυβέρνησης εθνικής ενότητας που φτάνει στην Ελλάδα στις 27 Σεπτεμβρίου, θα λειτουργήσει κατευναστικά. Τον Κανελλόπουλο υποδέχεται στην Καλαμάτα ο Βελουχιώτης. Ο Κανελλόπουλος σπεύδει στην Τρίπολη όπου δυνάμεις του ΕΛΑΣ πολιορκούν τον άτυπο αρχηγό των ταγμάτων ασφαλείας συνταγματάρχη Παπαδόγκωνα με ισχυρή δύναμη ταγματασφαλιτών. Εκεί επιτυγχάνει την παράδοση του Παπαδόγκωνα και των ανδρών του στις 30 Σεπτεμβρίου 1944, αποτρέπωντας περαιτέρω αιματοχυσία. Λίγες μέρες αργότερα, στις 4 Οκτωβρίου 1944, οι δυνάμεις των ταγμάτων ασφαλείας στην Πάτρα παραδίδονται σε μονάδες του ΕΛΑΣ, ενώ οι τελευταίοι Γερμανοί στρατιώτες διαπεραιώνονται στις ακτές της Αιτωλοακαρνανία.

21-Σεπ-1944 Η Ταξιαρχία του Ρίμινι
 1944 riminiΜετά το κίνημα του Απριλίου του 1944 έγινε προσπάθεια ανασυγκρότησης των ενόπλεων δυνάμεων της Μέσης Ανατολής. Το πολεμικό ναυτικό κατάφερε αρκετά γρήγορα να αναδιοργανωθεί και να επανδρώσει τα πλοία, τα περισσότερα εκ των οποίων ήταν ξανά αξιόμαχα μέχρι τις αρχές Ιουνίου. Αντίθετα στις δυνάμεις ξηράς χρειάστηκε να μειωθεί σημαντικά ο αριθμός και το μέγεθος των μονάδων. Έτσι ενώ ο αρχικός, πριν το κίνημα, σχεδιασμός προέβλεπε την επάνδρωση δύναμης μεγέθους 2 μεραρχιών, οι εκτεταμένες εκκαθαρίσεις στο στράτευμα με στόχο την ιδεολογική «καθαρότητα» οδήγησαν στο σχηματισμό μίας μόνο ταξιαρχίας και της ενίσχυσης του Ιερού Λόχου σε επίπεδο συντάγματος. Η ταξιαρχία αυτή λαμβάνει την επονομασία ΙΙΙ Ορεινή και λαμβάνει μέρος στις συμμαχικές επιχειρήσεις στη Ιταλία. Εκ μέρους των συμμάχων δέχεται στις 21 Σεπτεμβρίου 1944 την παράδοση των κλειδιών της πόλης Ρίμινι, γεγονός το οποίο της προσδίδει τον πρόσθετο προσδιορισμό Ταξιαρχία του Ρίμινι. Παραμονές της απελευθέρωσης η Ταξιαρχία του Ρίμινι υπό το συνταγματάρχη Τσακαλώτο και ο Ιερός Λόχος αποτελούν δύο αξιόμαχες και καλά εξοπλισμένες δυνάμεις, οι οποίες ταυτόχρονα είναι ιδιαιτέρως αξιόπιστες σε ότι αφορά τον ιδεολογικό προσανατολισμό τους προς τη μεριά των αστικών κομμάτων και της «εθνικόφρονης» παράταξης. Με αυτά τους τα χαρακτηριστικά θα αποτελέσουν το ουσιαστικό και διαπραγματευτικό αντίβαρο του ΕΛΑΣ στους κρίσιμους μήνες που θα ακολουθήσουν.
26-Σεπ-1944 Συμφωνία της Καζέρτα

 1944 kazertaΣτα μέσα Σεπτεμβρίου 1944 οι Σαράφης και Ζέρβας καλούνται από τους Βρετανούς και την Ελληνική κυβέρνηση στην Καζέρτα της Ιταλίας για συνεννοήσεις εν’ όψει της επικείμενης απελευθέρωσης της Ελλάδας. Μετά από συζητήσεις 3 ημερών στις 26 Σεπτεμβρίου 1944 εκπρόσωποι της Βρετανικής και της Ελληνικής κυβέρνησης, ο Σαράφης για τον ΕΛΑΣ και ο Ζέρβας για τον ΕΔΕΣ υπογράφουν τη Συμφωνία της Καζέρτας με την οποία προσδιορίζεται το γενικό πλαίσιο της δράσης, γεωγραφικής δικαιοδοσίας και ιεραρχικής σχέσης του δυνάμεων τακτικού στρατού και αντάρτικων σωμάτων στην Ελλάδα, κατά και μετά την αποχώρηση των Γερμανών.

Η αρχιστρατηγία όλων των δυνάμεων στην Ελλάδα, βρετανικά στρατεύματα, τακτικός ελληνικός στρατός (δυνάμεις της Μέσης Ανατολής), ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, ανατίθεται στον Βρετανό αντιστράτηγο R. Scobie. Επίσης οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ αποκλείονται από την Αττική, ενώ τα τάγματα ασφαλείας ονομάζονται για μία ακόμα φορά όργανα του εχθρού, με την αίρεση όμως της παράδοσής τους στον αρχιστράτηγο (χωρίς μνεία διάλυσής τους). Στην πραγματικότητα η Συμφωνία της Καζέρτας αποδυνάμωνε και την ίδια την εξουσία της Ελληνικής κυβέρνησης, καθώς ο ορισμός αρχιστρατήγου με αρμοδιότητες στρατιωτικού διοικητή, έθετε τύποις και κατ’ ουσία την Ελλάδα υπό Βρετανική κατοχή. Πρέπει να σημειωθεί ότι τις, χλιαρές έστω, αντιρρήσεις του Σαράφη για την αρχιστρατηγία Scobie, φρόντισαν να καθησυχάσουν οι παρόντες στις συζητήσεις υπουργοί του ΕΑΜ που συμμετείχαν στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Την πιο συνοπτική ίσως περιγραφή της Συμφωνίας της Καζέρτας δίνει ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ Κ. Πυρομάγλου: «Εις την πραγματικότητα οι στρατηγοί Ζέρβας και Σαράφης υπέγραψαν εις την Καζέρταν την καταδίκη και την ταχυτέραν δυνατή διάλυσιν των δύο οργανώσεων της Ενόπλου Εθνικής Αντιστάσεως».

Η Συμφωνία της Καζέρτας ήταν το ορατό κομμάτι των διεργασιών που κινήθηκαν από την Βρετανική κυβέρνηση για την εξασφάλιση του ελέγχου της απελευθερωμένης Ελλάδας. Ήδη από τις αρχές Αυγούστου 1944 είχε αποφασισθεί στο Πολεμικό Συμβούλιο της Μ. Βρετανίας η σύνθεση και το μέγεθος των Βρετανικών δυνάμεων που απαιτούνταν για τη διατήρηση του ελέγχου της χώρας. Το υπόμνημα του Α. Eden, υπουργού εξωτερικών της Μ. Βρετανίας βάσει του οποίου έλαβε τις αποφάσεις του το Πολεμικό Συμβούλιο αναφέρει χαρακτηριστικά στους σκοπούς της αποστολής Βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα: «Να προστατευθεί η πατροπαράδοτος σχέσις μεταξύ Μεγάλης Βρετανίας και Ελλάδος, η οποία είναι απαραίτητος για την πολιτική επιρροή μας εις την Ν.Α. Ευρώπην και δια τη στρατηγική θέσιν μας εις την Ανατολικήν Μεσόγειον, δια της εγκαίρου εγκαταστάσεως κυβερνήσεως φιλικής εις ημάς».

Μία μέρα μετά τη συμφωνία της Καζέρτας, στις 27 Σεπτεμβρίου 1944, ο Π. Καννελόπουλος, υπουργός της κυβέρνησης εθνικής ενότητας, γίνεται το πρώτο μέλος της κυβέρνησης που φτάνει στην Ελλάδα, αποβιβαζόμενος στην Καλαμάτα, όπου τον υποδέχεται ο Άρης Βελουχιώτης. Η πρώτη πραγματική συνάντηση του αστικού πολιτικού κόσμου με την αντάρτικη Ελλάδα είναι ενθαρρυντική, δυστυχώς όμως, όπως θα αποδείξει η συνέχεια, η εικόνα αυτή είναι περισσότερο αποτέλεσμα της προσωπικότητας του Κανελλόπουλου και της χημείας που αναπτύσσει με το Βελουχιώτη και λιγότερο μια πολιτική πραγματικότητα.

9-Οκτ-1944 Διάσκεψη της Μόσχας

 1944 moscowconferenceΣτη διάσκεψη της Μόσχας (9-19 Οκτωβρίου 1944) ο Στάλιν και ο Churchill συζητούν τα θέματα της μεταπολεμικής επιρροής των χωρών τους στα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης και της Βαλκανικής. Η διάσκεψη της Μόσχας έχει και έντονο ελληνικό ενδιαφέρον, καθώς φαίνεται πώς παίζει δραματικό ρόλο στις εξελίξεις που θα ακολουθήσουν.

Σύμφωνα με όσα έγραψε ο Churchill στα απομνημονεύματά του:

Έκρινα κατάλληλη τη στιγμή για να δράσω.

Εδήλωσα: 'Ας ρυθμίσωμε τις υποθέσεις μας στα Βαλκάνια. Τα στρατεύματά σας ευρίσκονται στη Ρουμανία και στη Βουλγαρία. Έχομε συμφέροντα, αποστολές, πράκτορες σ' αυτές τις χώρες. Ας αποφύγω με την σύγκρουση για ζητήματα ασήμαντα. Σχετικώς προς την Μεγάλη Βρετανία και την Ρωσία τι θα ελέγατε για μια υπεροχή κατά 90% υπερ υμών στην Ρουμανία, υπεροχή κατά 90% υπέρ ημών στην Ελλάδα και ίση συμμετοχή κατά 50% στην Γιουγκοσλαβία ;

Ενώ μετεφράζοντο οι λόγοι μου, έγραψα σε μισό φύλλο χαρτιού: Ρουμανία Η Ρωσία 90% Οι άλλοι 10% Ελλάς Η Μεγάλη Βρετανία (εν συμφωνία με τις ΗΠΑ) 90% Η Ρωσία 10% Γιουγκοσλαβία 50% και 50% Ουγγαρία 50% και 50% Βουλγαρία Η Ρωσία 75% Οι άλλοι 25% Έσπρωξα το χαρτί μπροστά στον Στάλιν στον οποίον είχαν δώσει εν τω μεταξύ την μετάφραση. Έγινε μια μικρή παύσις. Έπειτα ο Στάλιν πήρε το μπλέ μολύβι του, εχάραξε μια χοντρή γραμμή σαν είδος επιδοκιμασίας και μου επέστρεψε το σημείωμα. Τα πάντα ερρυθμίσθησαν σε ελάχιστο χρονικό διάστημα όσο εχρειάσθη για να γράψω το σημείωμα αυτό. Είχαμε, εννοείτω, μελετήσει το ζήτημα προσεκτικά και από μακρού, και άλλωστε δεν μας απησχόλησαν παρά οι συμφωνίες που αφορούσαν την πολεμική περίοδο. Όλα τα ευρύτερα προβλήματα έμεναν για την συνδιάσκεψη της ειρήνης, που ελπίζαμε ότι θα συνεκαλείτο μετά τη νίκη. Επηκολούθησε μακρά σιωπή. Το χαρτί με την μπλέ γραμμή παρέμενε στο τραπέζι.

Τελικά είπα: Δεν θα έκριναν κάπως κυνικό εκ μέρους μας να ρυθμίζωμε αυτά τα προβλήματα, από τα οποία εξαρτάτω η τύχη εκατομμυρίων υπάρξεων, κατά τρόπον τόσο υπεροπτικό; Ας κάψωμε αυτό το χαρτί.

Όχι, φυλάξτε το είπε ο Στάλιν.

Από τη άλλη πλευρά η Σοβιετική ιστορία δέχεται μεν ότι υπήρξε η σχετική πρόταση του Churchill, όμως αρνείται το ότι επήλθε η εν λόγω συμφωνία.

12-Οκτ-1944 Η απελευθέρωση

 1944 akropoliΤο πρωί της 12ης Οκτωβρίου 1944 οι τελευταίες Γερμανικές δυνάμεις εγκαταλείπουν την Αθήνα, αφού ο στρατιωτικός διοικητής της πόλης καταθέσει στεφάνι στο μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη. Η Γερμανική κατοχή ολοκληρώνεται και τυπικά μετά από 1625 μέρες οι οποίες ρήμαξαν στην κυριολεξία την Ελλάδα.

Στις 18 Οκτωβρίου 1944 ο πρωθυπουργός της κυβέρνησης εθνικής ενότητας Γ. Παπανδρέου προχωρά στην έπαρση της Ελληνικής σημαίας στην Ακρόπολη και εγκαθιστά επίσημα την κυβέρνησή του στην Αθήνα.

Πέρα από τους νεκρούς της κατοχής, ο αριθμός των οποίων ποτέ δεν υπολογίστηκε με επαρκή ακρίβεια (οι πιο συντηρητικές εκτιμήσεις τους ανεβάζουν σε περίπου 400.000), η αποχώρηση των Γερμανικών δυνάμεων αφήνει μια χώρα με κατεστραμμένο παραγωγικό ιστό και λεηλατημένη οικονομία, σε βαθμό πολύ μεγαλύτερο από κάθε άλλη χώρα της κατεχόμενης Ευρώπης, σύμφωνα με τη Διάσκεψη Επανανορθώσεων που συγκλήθηκε στο Παρίσι το 1950. Ο δείκτης πολεμικών ζημιών της Ελλάδας ήταν μεγαλύτερος ακόμα και από αυτόν της κατεστραμμένης μετά τον πόλεμο Γερμανίας: 170% για την Ελλάδα, 135% για τη Γερμανία, (92% για τη Γαλλία, 20% για τη Μ. Βρετανία). Κατά τη διάρκεια της κατοχής η Ελλάδα «κατέβαλε» προς τη Γερμανία και Ιταλία ποσό περίπου 8 εκατομμυρίων χρυσών λιρών (σε τιμές της εποχής) ώς έξοδα των δυνάμεων κατοχής και αναγκαστικές πιστώσεις (δάνεια). Μια ρεαλιστική προσέγγιση-αναγωγή της Γερμανικής οφειλής, λαμβάνοντας υπ΄όψιν τη σχετική σύμβαση που υπεγράφη από την τότε νόμιμη κυβέρνηση της ναζιστικής Γερμανίας, ανεβάζει το χρέος στα περίπου 13 δισεκατομμύρια δολάρια (αρχές δεκαετίας 1990).

26-Νοε-1944 Ο Σαράφης αρνείται να διαλύσει τον ΕΛΑΣ

 1944 dialysi elasΣτα τέλη φθινοπώρου του 1944 στην απελευθερωμένη Ελλάδα υπάρχουν ένοπλα σώματα τακτικού στρατού και ανταρτών που αριθμούν συνολικά περίπου 200.000 άνδρες. Περίπου 100-120.000 είναι η δύναμη του ΕΛΑΣ, 15-20.000 του ΕΔΕΣ, 25-30.000 τα τύποις διαλυμένα τάγματα ασφαλείας, ενώ στην Ελλάδα έχουν μεταφερθεί η ΙΙΙ Ορεινή Ταξιαρχία από το μέτωπο της Ιταλίας και ο Ιερός Λόχος. Παρούσες είναι, σε μικρότερους αριθμούς και οι δυνάμεις της χωροφυλακής, καθώς επίσης μικρές παραστρατιωτικές οργανώσεις. Στην Ελλάδα θα αναπτυχθούν επίσης 2 Βρετανικές ταξιαρχίες.

Αμέσως μετά την απελευθέρωση αρχίζουν οι συζητήσεις και οι διαπραγματεύσεις για το θέμα της συγκρότησης του τακτικού στρατού και της συμμετοχής σε αυτόν των παραπάνω σχηματισμών. Κομβικό ρόλο σε όλες τις εξελίξεις παίζει ο ΕΛΑΣ, καθώς αποτελεί τον ισχυρότερο όλων των σχηματισμών.

Στις 5 Νοεμβρίου 1944 ο Γ. Παπανδρέου, με τη συναίνεση των ΕΑΜικών υπουργών ανακοινώνει την απόφαση διάλυσης τόσο των ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, όσο και της ΙΙΙ Ορεινής Ταξιαρχίας και του Ιερού Λόχου. Στην ανακοίνωση περιλαμβάνονται επίσης οι όροι με τους οποίους αξιωματικοί όλων των παραπάνω σχηματισμών θα μπορούν να ενταχθούν στο νέο τακτικό στρατό. Αρχηγός του Ελληνικού στρατού ορίζεται ο στρατηγός Οθωναίος, σημαίνων στέλεχος της βενιζελικής παράταξης, πρόεδρος του στρατοδικείου στη «Δίκη των εξ» και πρωθυπουργός για λίγες μέρες μετά το βενιζελικό κίνημα του 1933. Ως ημερομηνία διάλυσης των υφιστάμενων σχηματισμών ορίζεται η 10η Δεκεμβρίου 1944.

Η επιλογή του Οθωναίου αποτελεί μια εφυή και μετριοπαθή επιλογή, η οποία είναι αποδεκτή από το ΕΑΜ και όχι απορριπτέα από το ΚΚΕ. Όμως όταν ο Οθωναίος ζητά να οριστεί επιτελάρχης του ο Σαράφης με τον οποίο τους συνδέει το κοινό βενιζελικό παρελθόν, συναντά την κάθετη άρνηση του Scobie. Ο Βρετανός αρχιστράτηγος επικαλείται την εξουσία του και χωρίς καμία διαβούλευση με την κυβέρνηση Παπανδρέου απορρίπτει το Σαράφη και ορίζει επιτελάρχη τον υποστράτηγο Βεντήρη.

Στις 15 Νοεμβρίου 1944 ο Οθωναίος παραιτείται. Είναι χαρακτηριστικό πώς στις 11 Νοεμβρίου 1944 και ενώ υπάρχει ακόμα κλίμα σχετικής ομαλότητας και οι υπουργοί του ΕΑΜ μετέχουν στην κυβέρνηση, ο Churchill τηλεγραφεί στον Eden την πεποίθησή του ότι επίκειται ένοπλη σύγκρουση με το ΕΑΜ και για το σκοπό αυτό ζητά την αποστολή μίας επιπλέον Βρετανικής ταξιαρχίας. Είναι άγνωστο εάν πρόκειται για επίδειξη εξαιρετικής διορατικότητας εκ μέρους του Βρετανού πρωθυπουργού, ή απλά πίστη στην επιμελή και προγραμματισμένη εκτέλεση ενός σχεδίου.

Στις 26 Νοεμβρίου 1944 ο Σαράφης καλείται από το Scobie, παρουσία στελεχών του ΕΔΕΣ, και του ζητείται να διατάξει την αποστράτευση του ΕΛΑΣ, ενώ αντίστοιχα ζητείται και η αποστράτευση του ΕΔΕΣ. Όμως η ΙΙΙ Ορεινή Ταξιαρχία και ο Ιερός Λόχος παραμένουν ώς έχουν όπως το απαιτεί ο Churchill από τον Παπανδρέου μέσω του Scobie (στις 25 Νοεμβρίου), ενώ ξεκινά και η συγκρότηση της προσωρινής εθνοφυλακής, ώς μεταβατικού σώματος. Ο Σαράφης αρνείται να διατάξει την αποστράτευση του ΕΛΑΣ και ζητά η σχετική διαταγή να εκδοθεί από την Ελληνική κυβέρνηση. Στην πραγματικότητα το ΚΚΕ έχει ήδη λάβει την απόφαση να αντιπαρατεθεί με τους Βρετανούς και την κυβέρνηση Παπανδρέου. Η επίμονη και προσβλητική συμπεριφορά του Scobie δίνουν την μία αφορμή. Η δεύτερη δίνεται την ίδια μέρα όταν ο υπουργός στρατιωτικών ορίζει τους πρώτους 250 αξιωματικούς της προσωρινής εθνοφυλακής, κανένας από τους οποίους δεν ανήκει στον ΕΛΑΣ, κατ’ ουσιαστική παράβαση των προηγούμενων συμφωνιών.

Την 1η Δεκεμβρίου 1944 οι ΕΑΜικοί υπουργοί παραιτούνται και καλείται ο λαός της Αθήνας σε συλαλλητήριο την Κυριακή 3 Δεκεμβρίου 1944.

Η ηγεσία του ΚΚΕ περνά στην αντίπερα όχθη, στη χειρότερη γι αυτή χρονική συγκυρία. Το ΕΑΜ και το ΚΚΕ αποδέχθηκαν τις συμφωνίες του Λιβάνου και της Καζέρτας όταν είχαν όλα τα πλεονεκτήματα, στρατηγικά και τακτικά, με το μέρος τους, και επέλεξαν να αλλάξουν στάση όταν πλέον ο τακτικός Ελληνικός στρατός, αλλά και Βρετανικές δυνάμεις ήταν στην Αθήνα. Έλλειψη ψυχραιμίας, απουσία ορθού πολιτικού και στρατιωτικού κριτηρίου, κακοί υπολογισμοί, ή απλά μια καλοστημένη παγίδα των Βρετανών και του Churchill που συνέχιζαν να σπρώχνουν το ΚΚΕ και το ΕΑΜ στη γωνία, σε διαδοχικές υποχωρήσεις, γνωρίζοντας πώς κάποια στιγμή θα τους δοθεί η ευκαιρία και η αφορμή να ξεκαθαρίσουν οριστικά το τοπίο με τα όπλα;

28-Νοε-1944 Λαϊκή Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Αλβανίας
 1944 albaniaΣτις 28 Νοεμβρίου 1944, ταυτόχρονα με την αποχώρηση των Γερμανικών δυνάμεων, η εξουσία στην Αλβανία καταλαμβάνεται από το κομμουνιστικό κόμμα υπό τον Εμβέρ Χότζα. Παρότι κομμουνιστικό κράτος, η Αλβανία απομακρύνθηκε από τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης, ιδίως μετά την αποσταλινοποίηση της ΕΣΣΔ την εποχή του Χρουτσόφ.
3-Δεκ-1944 Δεκεμβριανά

 1944 decemberΤην Κυριακή 3 Δεκεμβρίου 1944 οργανώνεται από το ΕΑΜ συλαλλητήριο με αφορμή την ανατροπή των αρχικών συμφωνιών με την κυβέρνηση Παπανδρέου για τη συγκρότηση του νέου τακτικού στρατού και την παραίτηση των υπουργών του ΕΑΜ. Το συλαλλητήριο διαλύεται βίαια με 28 νεκρούς και δεκάδες τραυματίες. Γενικευμένη αναταραχή ξεσπά στην Αθήνα, ενώ δυνάμεις του ΕΛΑΣ εισέρχονται στην πόλη και ξεκινούν οι πρώτες ένοπλες συγκρούσεις. Το ίδιο βράδυ ο Παπανδρέου υποβάλει παραίτηση την οποία όμως αναγκάζεται να αποσύρει μετά από χονδροειδέστατη και προσβλητική για το άτομο, το θεσμό και τη χώρα παρέμβαση του Churchill.

Δύο μέρες αργότερα, στις 5 Δεκεμβρίου 1944, ο Churchill αποστέλει στο Scobie, αρχιστράτηγο όλων των συμμαχικών δυνάμεων στην Ελλάδα, το περίφημο τηλεγράφημα: «...Μη διστάζετε, πάντως, να ενεργείτε σαν να βρίσκεστε σε κατεχόμενη πόλη, όπου έχει ξεσπάσει τοπική εξέγερση...».

Για περισσότερο από 1 μήνα οι γειτονιές της Αθήνας θα γίνουν πεδίο συγκρούσεων δυνάμεων του ΕΛΑΣ και της παραστρατιωτικής οργάνωσης του ΟΠΛΑ από τη μία πλευρά, και των δυνάμεων της 1ης Μηχανοκίνητης Βρετανικής ταξιαρχίας, της ΙΙΙ Ορεινής Ταξιαρχίας και του Ιερού Λόχου του τακτικού Ελληνικού στρατού, της χωροφυλακής και δεξιών παραστρατιωτικών οργανώσεων από την άλλη. Στις συγκρούσεις θα χρησιμοποιηθούν, και μέσω αυτών θα «καθαρθούν», δυνάμεις των κατοχικών ταγμάτων ασφαλείας.

Τα Δεκεμβριανά χαρακτηρίζονται από όλα εκείνα τα στοιχεία που διακρίνουν τις πολεμικές επιχειρήσεις σε ένα πυκνοκατοικημένο αστικό κέντρο. Η γραμμή του μετώπου είναι δυσδιάκριτη και ταχέως μεταβαλλόμενη. Τις αρχικές επιτυχίες του ΕΛΑΣ οι οποίες έφτασαν ένα βήμα πριν την πλήρη κατάληψη του κέντρου της Αθήνας (στις 10-12 Δεκεμβρίου οι κυβερνητικές και Βρετανικές δυνάμεις είναι περιορισμένες στην πλατεία Συντάγματος και σε μικρούς διάσπαρτους θύλακες) θα ακολουθήσει η επικράτηση των κυβερνητικών δυνάμεων οι οποίες στηρίζονται στη Βρετανική υποστήριξη αεροπορίας, πυροβολικού και ελαφρών αρμάτων, αλλά και μια συνεχώς αυξανόμενη ροή ενισχύσεων και εφοδίων. Ο ΕΛΑΣ από την άλλη μεριά εξακολουθεί σε όλη τη διάρκεια των συγκρούσεων να χρησιμοποιεί περιορισμένο μόνο αριθμό δυνάμεων, σε σχέση με το σύνολο αυτών που παρατάσει, καθώς ο κύριος όγκος του διενεργεί επιχειρήσεις κατά του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο.

Αυτή η επιλογή της ηγεσίας του ΚΚΕ είναι δύσκολο να αποδοθεί σε κάποια στρατηγική σκοπιμότητα και μάλλον μαρτυρά την αδυναμία να κατανοήσει ότι το κέντρο βάρους της εξουσίας έχει μεταφερθεί από τα βουνά στην Αθήνα, όπου διεξάγεται και η κρίσιμη σύγκρουση. Ο ΕΛΑΣ θα διαλύσει τον ΕΔΕΣ στην Ήπειρο, όμως αυτή η επιτυχία δεν έχει καμία απολύτως σημασία.

Από τα ιδιαιτέρως μελανά σημεία των Δεκεμβριανών είναι η δράση της πολιτοφυλακής του ΕΑΜ η οποία προβαίνει σε αθρόες συλλήψεις, ομηρίες και εκτελέσεις κατά κανόνα αθώων ατόμων, ακόμα και αμάχων, υπό το πρόσχημα της τιμωρίας των δοσιλόγων και των μελών των ταγμάτων ασφαλείας. Αυτή η δράση θα ενισχύσει τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ εθνικοφρόνων και αριστερών και θα ανταποδοθεί λίγους μήνες αργότερα, στην περίοδο από τη Συμφωνία της Βάρκιζας μέχρι την «επίσημη» έναρξη του εμφυλίου, αλλά και μετά.

Στις 25 Δεκεμβρίου 1944 και ενώ βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη η Γερμανική αντεπίθεση στις Αρδέννες που απειλεί να αποσταθεροποιήσει ολόκληρο το Δυτικό μέτωπο επισκέπτεται την Αθήνα ο ίδιος ο Churchill, συνοδευόμενος από τον αρχηγό των Συμμαχικών δυνάμεων στη Μεσόγειο στρατάρχη Alexander. Η επίσκεψη στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή είναι ενδεικτική της σημασίας που έχει η Ελλάδα για τα Βρετανικά συμφέροντα. Στην Αθήνα η κατάσταση έχει μεταστραφεί ξεκάθαρα εις βάρος του ΕΛΑΣ και ο Churchill θέλει να διαμορφώσει την επόμενη μέρα. Ήδη πριν φύγει από το Λονδίνο έχει ενημερώσει το Βασιλιά Γεώργιο για την οριστική απόφαση των Βρετανών να μην του επιτραπεί η άμεση επιστροφή στην Ελλάδα και τον ορισμό αντιβασιλιά. Επίσης έχει αποφασίσει ότι ο Γ. Παπανδρέου έχει ολοκληρώσει την αποστολή του και πρέπει να αντικατασταθεί.

Μετά από σειρά συναντήσεων στις 25 Δεκεμβρίου ο Churchill αποφασίζει ότι αντιβασιλιάς θα ορισθεί ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, ενώ είναι ήδη ειλημμένη η απόφαση για ανάθεση της πρωθυπουργίας στο Ν. Πλαστήρα που έχει επιστρέψει στην Ελλάδα λίγες μέρες νωρίτερα.

Στις 26 Δεκεμβρίου 1944 συγκαλείται στο υπουργείο Εξωτερικών σύσκεψη στην οποία μετέχουν ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, ο πρωθυπουργός Παπανδρέου, το σύνολο σχεδόν των αστών πολιτικών, ο Ν. Πλαστήρας, ο Churchill με τον υπουργό του των εξωτερικών Eden, το στρατάρχη Alexander, το Scobie και άλλους συμβούλους και επιτελείς του, οι πρεσβευτές της Βρετανίας, των ΗΠΑ και της Γαλλίας και ο αρχηγός της Σοβιετικής στρατιωτικής αποστολής στην Ελλάδα συνταγματάρχης Ποπώφ. Η παρουσία του τελευταίου έχει μια πολιτική σημασία η οποία θα αγνοηθεί, ή δε θα γίνει αντιληπτή από τους εκπροσώπους του ΚΚΕ: ο Σοβιετικός στρατιωτικός παρέχει τη σιωπηλή συναίνεση του Στάλιν στους χειρισμούς του Churchill. Στη σύσκεψη θα προσέλθουν από τη μεριά του ΕΑΜ-ΚΚΕ οι Σιάντος, Παρτσαλίδης και Μάντακας. Είναι ίσως η τελευταία ευκαιρία της αριστεράς για ένα αξιοπρεπή συμβιβασμό. Όμως δε θα την εκμεταλλευτεί καθώς οι όροι που θέτει για την σύναψη ανακωχής υπερβαίνουν τα συμφωνηθέντα των Συμφωνιών του Λιβάνου και της Καζέρτας. Η ηγεσία του ΚΚΕ προσπαθεί να επιτύχει όσα δεν κατάφερε όταν βρισκόταν σε ασύγκριτα ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση.

Οι συγκρούσεις θα συνεχιστούν έως τις 11 Ιανουαρίου 1945 όταν ο ΕΛΑΣ θα έχει πλέον εκδιωχθεί από την Αθήνα και τα Βρετανικά στρατεύματα επιχειρούν στη Βοιωτία. Η πολιτική σκηνή έχει ήδη αλλάξει καθώς στις 31 Δεκεμβρίου 1944 ορκίζεται αντιβασιλιάς ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός και στις 3 Ιανουαρίου 1945 ορκίζει πρωθυπουργό το Ν. Πλαστήρα.

Ένα πολύ ιδιαίτερο και μάλλον σκοτεινό κεφάλαιο στην ιστορία των Δεκεμβριανών είναι το περίφημο χαμένο τηλεγράφημα. Στις 19 Δεκεμβρίου 1944 ο Βούλγαρος κομμουνιστής ηγέτης Δημητρώφ, σύνδεσμος μεταξύ ΚΚΕ και Στάλιν, στέλνει τηλεγράφημα προς τον Σιάντο με το οποίο συστήνει στους Έλληνες κομμουνιστές «...να μην τραβήξουν το σκοινί...» και τους επισημαίνει «...η ένοπλη ενίσχυση προς τους Έλληνες συντρόφους απέξω γενικά αδύνατη...». Το τηλεγράφημα αυτό δεν εστάθη δυνατό να αποκρυπτογραφηθεί έγκαιρα, λόγω κάποιου λάθους και αναγνώσθηκε από την ηγεσία του ΚΚΕ μόλις στις 15 Ιανουαρίου 1945, όταν όλα είχαν πλέον τελειώσει. Πιθανότατα αν το ΚΚΕ είχε λάβει τη συγκεκριμένη πληροφόρηση έγκαιρα θα ήταν άλλη η στάση στις κρίσιμες μέρες που εξελίσσοντο οι συγκρούσεις στην Αθήνα και, κυρίως, στις διαπραγματεύσεις της 26ης Δεκεμβρίου. Και βέβαια παραμένει ουσιαστικά αναπάντητο μέχρι σήμερα το ερώτημα αν η ηγεσία του ΚΚΕ ήταν ενήμερη και σε ποιό βαθμό για τη συμφωνία της Μόσχας τον Οκτώβρη του 1944, μεταξύ Churchill και Στάλιν για την κοινή αποδοχή της Βρετανικής επιρροής στην Ελλάδα. Άλλωστε αυτό το ερώτημα, της ενημέρωσης του ΚΚΕ για τις προθέσεις και τις διαθέσεις της Σοβιετικής Ένωσης θα είναι συνεχώς επίκαιρο και τα αμέσως επόμενα χρόνια, πριν και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, αλλά και μετά το τέλος του, για ιστορικούς πλέον λόγους.

16-Δεκ-1944 Η μάχη των Αρδεννών
 1944 bulgeΗ τελευταία σημαντική επιθετική πρωτοβουλία του Γερμανικού στρατού οδήγησε στη μάχη των Αρδεννών. Στόχος της ήταν η διάσπαση του Συμμαχικού μετώπου, η διακοπή των οδών ανεφοδιασμού με την κατάληψη του λιμανιού της Αμβέρσας και τελικά η περικύκλωση και καταστροφή Συμμαχικών μονάδων. Ο στρατηγικός στόχος ήταν μια σημαντική επιτυχία η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια ξεχωριστή διαπραγμάτευση κατάπαυσης του πυρός με τους Δυτικούς Συμμάχους. Η έλλειψη εφοδίων και η σταδιακή βελτίωση του καιρού που επέτρεψε τη δράση της Συμμαχικής αεροπορίας οδήγησαν στον εκφυλισμό της επίθεσης και την τελική επικράτηση των Συμμαχικών δυνάμεων
31-Δεκ-1944 Ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός αντιβασιλιάς
 1945 DamaskinosΜετά την επιμονή του Churchill και αφού ο βασιλιάς Γεώργιος ουσιαστικά θα εξαναγκασθεί να συμφωνήσει στον ετεροχρονισμό της επιστροφής του στην Ελλάδα και στην εν μέρει παραχώρηση της εξουσίας του, ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός ορκίζεται αντιβασιλιάς.
3-Ιαν-1945 1η Κυβέρνηση Ν. Πλαστήρα
 1945 PlastirasΟ Churchill βλέποντας ότι τα Δεκεμβριανά βαίνουν προς το επιθυμητό αποτέλεσμα, τη διάλυση του ΕΛΑΣ και την αποδυνάμωση του ΚΚΕ, βλέπει ξανά στην επόμενη μέρα και μεθοδεύει την ανάθεση της πρωθυπουργίας στο Ν. Πλαστήρα. Ο Πλαστήρας είναι άτομο ευρείας αποδοχής, αναγνωρισμένης δημοκρατικότητας και ακόμα και η αριστερά δεν έχει ουσιαστικές αντιρρήσεις. Ταυτόχρονα απομακρύνεται ο Παπανδρέου, πρωθυπουργός των Δεκεμβριανών και πρωταγωνιστής των μεθοδεύσεων στο Λίβανο και την Καζέρτα.
4-Φεβ-1945 Διάσκεψη της Γιάλτας
 1945 yaltaΣτη Γιάλτα της Κριμαίας οι Ιωσήφ Στάλιν, Franklin D. Roosevelt και Winston Churchill συναντιούνται από τις 4 Φεβρουαρίου έως τις 11 Φεβρουαρίου 1945 και συζητούν τη μεταπολεμική αναδιοργάνωση της Ευρώπης. Συμφωνήθηκε η διαίρεση της Γερμανίας σε τέσσερις τομείς, συμφωνήθηκε η δημιουργία των Ηνωμένων Εθνών και η αποδοχή των περιοχών επιρροής των μεγάλων δυνάμεων.
12-Φεβ-1945 Η Συμφωνία της Βάρκιζας

 1945 varkizaΗ ανακωχή που ακολουθεί τα Δεκεμβριανά ήταν μια ιδιαιτέρως αβέβαιη κατάσταση, καθώς ο ΕΛΑΣ εξακολουθεί να διατηρεί ανέπαφο το πιο σημαντικό μέρος των δυνάμεών του, ενώ οι Βρετανοί αντιμετωπίζουν με μεγάλη επιφύλαξη το ενδεχόμενο συνέχισης των μαχών και μάλιστα στα βουνά. Από την άλλη πλευρά και η ηγεσία του ΕΑΜ και του ΚΚΕ (το ΕΑΜ πλέον αρχίζει να αποσύρεται από το προσκήνιο ώς οργανωμένη πολιτική δύναμη) σωστά κρίνουν πώς η κόπωση του ΕΛΑΣ, αλλά και του πληθυσμού από σχεδόν 4 χρόνια συνεχών επιχειρήσεων και η έλλειψη επαρκών πηγών εφοδιασμού καθιστούν τη συνέχιση της σύγκρουσης επισφαλή.

Στις 12 Φεβρουαρίου 1945 υπογράφεται στη Βάρκιζα η ομώνυμη συμφωνία με την οποία διαλύεται ο ΕΛΑΣ και υποχρεώνεται σε παράδοση του οπλισμού του, συμφωνείται η εκκαθάριση των σωμάτων ασφαλείας και του κρατικού μηχανισμού από τους συνεργασθέντες με τους Γερμανούς, αποφασίζεται η συγκρότηση τακτικού στρατού και αμνηστεύονται όλα τα πολιτικά αδικήματα που τελέστηκαν μετά τις 3 Δεκεμβρίου (δηλαδή κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών). Η συμφωνία της Βάρκιζας θα μπορούσε να είναι μια έντιμη και επικοδομητική συμφωνία, αν η περί αμνηστείας διατύπωση ήταν διαφορετική. Περιέχει όμως δύο προσδιορισμούς που ουσιαστικά την ακυρώνουν: το χρονικό προσδιορισμό και τον χαρακτηρισμό ενός αδικήματος ώς πολιτικού.

Στα χρόνια που θα ακολουθήσουν πολλά μέλη του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ θα διωχθούν για αδικήματα που τελέστηκαν την περίοδο της κατοχής και αφορούσαν ακόμα και επιχειρήσεις κατά της χωροφυλακής, των ταγμάτων ασφαλείας, ή και κρατικών εγκαταστάσεων. Θα διωχθούν επίσης για αδικήματα που τελέστηκαν κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών και των οποίων ο χαρακτηρισμός ώς πολιτικών ή μή επαφίεται στην κρίση και την υποκειμενικότητα των δικαστών. Ουσιαστικά η συμφωνία της Βάρκιζας δεν παρέχει αμνηστεία και μέσω της συγκεκριμένης διατύπωσης ανοίγει το δρόμο για την περίοδο της λευκής τρομοκρατίας που θα ακολουθήσει και θα οδηγήσει τελικά στον εμφύλιο, δίνοντας απλά αναβολή στην επανέναρξη των συγκρούσεων. Κάποιοι θα αρνηθούν να πειθαρχήσουν στη συμφωνία της Βάρκιζας και θα αναζητήσουν καταφύγιο πίσω στα βουνά. Ένας από αυτούς είναι και ο αρχικαπετάνιος του ΕΛΑΣ Άρης Βελουχιώτης.

 

Βιβλιογραφία

littletextΣχολιάστε το παραπάνω άρθρο  


το forum του e-telescope.gr

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΡΘΡΑ

Προκηρύξεις νέου Αναπτυξιακού νόμου

Σε ισχύ βρίσκονται οι πρώτες προκηρύξεις του νέου Αναπτυξιακού Νόμου (Ν.4399/2016). Συγκεκριμένα, σύ...

5 μυστηριώδη ιστορικά πρόσωπα

Η ιστορία είναι γεμάτη από πρόσωπα που, παρότι δεν αμφισβητείται η ύπαρξή τους, καλύπτονται από πέπλ...

Τα 5 μεγαλύτερα μυστήρια του κόσμου

Παρά την τεχνολογική και επιστημονική πρόοδο ο πλανήτης είναι ακόμα γεμάτος από φαινόμενα και καταστ...

Η Ελληνική γαλακτοπαραγωγή σε τροχιά καταστροφής

Οι τελευταίες δυσμενείς εξελίξεις απειλούν με αφανισμό μεγάλο αριθμό Ελληνικών εκμεταλλεύσεων. Τόσο ...